Darslar 5 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
5
To‘g‘ri chiziqli tekis harakat haqida tushuncha
Darslik: 26–27-betlar
MaqsadTo‘g‘ri chiziqli tekis harakat nima ekanini bilish va uni tanish.
Yangi so‘zlar
to‘g‘ri chiziqli harakat · rectilinear motiontekis harakat · uniform motionteng vaqt oralig‘i · equal time intervalstezlik · velocity
Tushuntirish
Trayektoriyasi to‘g‘ri chiziq bo‘lgan harakat to‘g‘ri chiziqli harakat deyiladi. Agar jism istalgan teng vaqt oraliqlarida bir xil ko‘chishlar qilsa, uning harakati tekis bo‘ladi. Ya’ni to‘g‘ri chiziqli tekis harakatda jism har sekundda, har daqiqada bir xil masofani bosib o‘tadi va yo‘nalishini o‘zgartirmaydi. Bunday harakat bir me’yorda va bir tomonga bo‘ladi. Amalda mutlaqo tekis harakat kam uchraydi: to‘g‘ri yo‘lda doimiy tezlik bilan ketayotgan avtomobil, eskalator zinalari taxminan shunday harakat qiladi. Tekis harakatni tekshirish uchun jism yo‘lini teng vaqt oraliqlarida o‘lchab, ular bir xilmi-yo‘qligini solishtiramiz.
Namunalar
Eskalator zinasi har 2 sekundda 1 m siljisa, 4 sekundda 2 m, 6 sekundda 3 m siljiydi: teng vaqt oraliqlarida yo‘l teng, demak harakat tekis.
Velosipedchi 10 s da 20 m, keyingi 10 s da 35 m yurdi. Teng vaqtda yo‘llar har xil, harakat tekis emas.
Sinfda faoliyat
«Tekismi?»: sekundomer va ruletka yordamida o‘qituvchi (kattalar nazoratida) sekin dumalab ketayotgan o‘yinchoq mashinaning har 2 s dagi yo‘lini o‘lchaydi; sinf harakat tekismi-yo‘qligini aniqlaydi. Xavfsizlik: yo‘lda yugurmang.
Mashq
1
Qanday harakat to‘g‘ri chiziqli tekis harakat deyiladi?
Trayektoriyasi to‘g‘ri chiziq bo‘lib, teng vaqt oraliqlarida teng ko‘chishlar qiladigan harakat.
2
Jism 3 s da 12 m, keyingi 3 s da yana 12 m yurdi. Bu tekis harakat bo‘lishi mumkinmi?
Ha, teng vaqtlarda yo‘llar teng (lekin boshqa oraliqlarda ham tekshirish kerak).
3
Jism 5 s da 10 m, keyingi 5 s da 20 m yurdi. Harakat tekismi?
Yo‘q, teng vaqtlarda yo‘llar teng emas.
4
Nima uchun amalda mutlaqo tekis harakat kam uchraydi?
Chunki yo‘lda g‘adir-budurlik, burilish, ishqalanish va boshqa ta’sirlar tufayli tezlik o‘zgarib turadi.