ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

To‘g‘ri chiziqli tekis harakat

Darslar 5 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
5

To‘g‘ri chiziqli tekis harakat haqida tushuncha

Darslik: 26–27-betlar
MaqsadTo‘g‘ri chiziqli tekis harakat nima ekanini bilish va uni tanish.
Yangi so‘zlar
to‘g‘ri chiziqli harakat · rectilinear motiontekis harakat · uniform motionteng vaqt oralig‘i · equal time intervalstezlik · velocity
Tushuntirish

Trayektoriyasi to‘g‘ri chiziq bo‘lgan harakat to‘g‘ri chiziqli harakat deyiladi. Agar jism istalgan teng vaqt oraliqlarida bir xil ko‘chishlar qilsa, uning harakati tekis bo‘ladi. Ya’ni to‘g‘ri chiziqli tekis harakatda jism har sekundda, har daqiqada bir xil masofani bosib o‘tadi va yo‘nalishini o‘zgartirmaydi. Bunday harakat bir me’yorda va bir tomonga bo‘ladi. Amalda mutlaqo tekis harakat kam uchraydi: to‘g‘ri yo‘lda doimiy tezlik bilan ketayotgan avtomobil, eskalator zinalari taxminan shunday harakat qiladi. Tekis harakatni tekshirish uchun jism yo‘lini teng vaqt oraliqlarida o‘lchab, ular bir xilmi-yo‘qligini solishtiramiz.

t, ss, m2461230
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Aeroportdagi yo‘lak (harakatlanuvchi yo‘l) yo‘lovchini bir me’yorda olib boradi. Unda turgan odam har bir sekundda deyarli bir xil masofaga siljiydi, shuning uchun ta’rifga ko‘ra harakat tekis deb olinadi. Yo‘lovchi to‘xtab yo shoshib qolsa, tekislik buziladi.

Kim ishlatadi

Konveyer ustasi mahsulotlar teng oraliqda chiqishini sozlaydi, mashinist tekis tezlikda ketishga harakat qiladi, laborant tajribada tekis harakatni sekundomer bilan tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yo‘lovchi sifatida to‘g‘ri yo‘lda ketayotib, yo‘l chetidagi bir ustundan keyingisigacha necha sekund o‘tganini bir me’yorda sanab boring. Ustunlar orasi taxminan teng bo‘lgani uchun sonlar bir xil qolsa, harakat deyarli tekis.

Namunalar
Eskalator zinasi har 2 sekundda 1 m siljisa, 4 sekundda 2 m, 6 sekundda 3 m siljiydi: teng vaqt oraliqlarida yo‘l teng, demak harakat tekis.
t, ss, m51015202040600
Velosipedchi 10 s da 20 m, keyingi 10 s da 35 m yurdi. Teng vaqtda yo‘llar har xil, harakat tekis emas.
Sinfda faoliyat

«Tekismi?»: sekundomer va ruletka yordamida o‘qituvchi (kattalar nazoratida) sekin dumalab ketayotgan o‘yinchoq mashinaning har 2 s dagi yo‘lini o‘lchaydi; sinf harakat tekismi-yo‘qligini aniqlaydi. Xavfsizlik: yo‘lda yugurmang.

Mashq
1
Qanday harakat to‘g‘ri chiziqli tekis harakat deyiladi?
2
Jism 3 s da 12 m, keyingi 3 s da yana 12 m yurdi. Bu tekis harakat bo‘lishi mumkinmi?
3
Jism 5 s da 10 m, keyingi 5 s da 20 m yurdi. Harakat tekismi?
4
Nima uchun amalda mutlaqo tekis harakat kam uchraydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQuyoshli qishloqqa yo‘lHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →