ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Tekis o‘zgaruvchan harakatda yo‘l

Darslar 11 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
11

Tekis o‘zgaruvchan harakatda bosib o‘tilgan yo‘l

Darslik: 44–46-betlar
Maqsads = υ₀t + at²/2 formulasini va yo‘l grafigini tushunish; masalalar yechish.
Yangi so‘zlar
yo‘l formulasi · distance formulaparabola · parabolao‘rtacha tezlik · average velocitytinchlikdan boshlash · starting from rest
Tushuntirish

Tekis o‘zgaruvchan harakatda tezlik tekis o‘zgargani uchun o‘rtacha tezlik boshlang‘ich va oxirgi tezlikning yarim yig‘indisiga teng: υo‘rt = (υ₀ + υ)/2. Shuning uchun yo‘l s = (υ₀ + υ)t/2. Bunga υ = υ₀ + at ni qo‘ysak, s = υ₀t + at²/2 formulasi hosil bo‘ladi. Tinchlikdan boshlanganda (υ₀ = 0) s = at²/2: yo‘l vaqt kvadratiga to‘g‘ri proporsional, ya’ni vaqt 2 marta oshsa, yo‘l 4 marta oshadi. Yo‘lning vaqtga bog‘liqlik grafigi bu holda parabola shaklida (egri chiziq, yuqoriga qarab tobora tikroq) bo‘ladi. Yo‘lni tezlik grafigidan ham topish mumkin: grafik ostidagi shakl yuzi bosib o‘tilgan yo‘lga son jihatdan teng.

ƒFormula
s = υ₀t + at²/2
tinchlikdan (υ₀ = 0): s = at²/2
v, m/s6−4t, ss, m180t, s

t = 4 s → v = 2 m/s · s = 16 m

v = v₀ + a·t · s = v₀·t + a·t²/2 · tekis sekinlanuvchan harakat

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Aeroportda samolyot turgan joyidan tezlanib, parvoz uchun kerakli tezlikka yetguncha uchish yo‘lagidan yuradi. Kichik samolyot 2 m/s² tezlanish bilan 40 m/s ga 20 s da yetadi va 400 m yo‘l bosadi. Yo‘l masofa vaqtning kvadratiga bog‘liq bo‘lgani uchun uchish yo‘lagi uzun bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Aeroport muhandisi uchish yo‘lagi uzunligini hisoblaydi, yo‘l quruvchi tezlanish chizig‘ining uzunligini belgilaydi, poyga tashkilotchisi startdan keyingi xavfsiz masofani rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Polga yotqizilgan taxta yoki qalin kitobga yengil qiyalik berib, tepasidan to‘pni yoki o‘ralgan paypoqni qo‘yib yuboring. Tez-tez qarsak chalib vaqtni belgilab, har qarsakda to‘p qayerda ekanini barmog‘ingiz bilan belgilang: oraliqlar kattalashadi.

Namunalar
t, ss, m123455101520250
Tinchlikdan a = 2 m/s² bilan 5 s: s = 2 · 5² : 2 = 25 m.
t, sυ, m/s123456246810120s
υ₀ = 4 m/s, a = 1 m/s², t = 6 s: s = 4 · 6 + 1 · 6² : 2 = 24 + 18 = 42 m.
Sinfda faoliyat

«Yo‘l 4 marta»: o‘quvchilar jadvalni to‘ldiradi: a = 2 m/s² da t = 1, 2, 3, 4 s uchun s ni topib, vaqt 2 marta oshganda yo‘l 4 marta oshishini ko‘radi. Xavfsizlik: faqat hisob-kitob, tajriba yo‘q.

Mashq
1
Tinchlikdan boshlangan tekis tezlanuvchan harakatda yo‘l formulasi qanday?
2
Tinchlikdan a = 4 m/s² bilan 3 s da yo‘l (m)?
3
υ₀ = 10 m/s, a = 2 m/s², t = 5 s. Yo‘l (m)?
4
Nima uchun vaqt 2 marta oshsa, tinchlikdan boshlangan harakatda yo‘l 4 marta oshadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKuz yugurishi uchun ob-havo kuzatuviHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →