☰ Mundarija · Fizika

Tekis o‘zgaruvchan harakatda yo‘l

Darslar 11 · 1 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
11

Tekis o‘zgaruvchan harakatda bosib o‘tilgan yo‘l

Darslik: 44–46-betlar
Maqsads = υ₀t + at²/2 formulasini va yo‘l grafigini tushunish; masalalar yechish.
Yangi so‘zlar
yo‘l formulasi · distance formulaparabola · parabolao‘rtacha tezlik · average velocitytinchlikdan boshlash · starting from rest
Tushuntirish

Tekis o‘zgaruvchan harakatda tezlik tekis o‘zgargani uchun o‘rtacha tezlik boshlang‘ich va oxirgi tezlikning yarim yig‘indisiga teng: υ_o‘rt = (υ₀ + υ)/2. Shuning uchun yo‘l s = (υ₀ + υ)t/2. Bunga υ = υ₀ + at ni qo‘ysak, s = υ₀t + at²/2 formulasi hosil bo‘ladi. Tinchlikdan boshlanganda (υ₀ = 0) s = at²/2: yo‘l vaqt kvadratiga to‘g‘ri proporsional, ya’ni vaqt 2 marta oshsa, yo‘l 4 marta oshadi. Yo‘lning vaqtga bog‘liqlik grafigi bu holda parabola shaklida (egri chiziq, yuqoriga qarab tobora tikroq) bo‘ladi. Yo‘lni tezlik grafigidan ham topish mumkin: grafik ostidagi shakl yuzi bosib o‘tilgan yo‘lga son jihatdan teng.

Namunalar
Tinchlikdan a = 2 m/s² bilan 5 s: s = 2 · 5² : 2 = 25 m.
υ₀ = 4 m/s, a = 1 m/s², t = 6 s: s = 4 · 6 + 1 · 6² : 2 = 24 + 18 = 42 m.
Sinfda faoliyat

«Yo‘l 4 marta»: o‘quvchilar jadvalni to‘ldiradi: a = 2 m/s² da t = 1, 2, 3, 4 s uchun s ni topib, vaqt 2 marta oshganda yo‘l 4 marta oshishini ko‘radi. Xavfsizlik: faqat hisob-kitob, tajriba yo‘q.

Mashq
1
Tinchlikdan boshlangan tekis tezlanuvchan harakatda yo‘l formulasi qanday?
2
Tinchlikdan a = 4 m/s² bilan 3 s da yo‘l (m)?
3
υ₀ = 10 m/s, a = 2 m/s², t = 5 s. Yo‘l (m)?
4
Nima uchun vaqt 2 marta oshsa, tinchlikdan boshlangan harakatda yo‘l 4 marta oshadi?