Aylanma harakatni tavsiflaydigan kattaliklar orasidagi munosabatlar
Yoy uzunligi s = φR bo‘lgani uchun chiziqli tezlik formulasidan υ = φR/t = ωR kelib chiqadi: chiziqli tezlik burchak tezlik bilan radius ko‘paytmasiga teng. Jismning bir marta to‘liq aylanishiga ketgan vaqt aylanish davri T deyiladi: T = t/n, bunda n — t vaqtdagi aylanishlar soni; birligi sekund. Vaqt birligidagi aylanishlar soni aylanish chastotasi ν deyiladi: ν = n/t; birligi 1/s (gerts, Hz deb ham ataladi), va T = 1/ν. Bir davrda nuqta uzunligi 2πR bo‘lgan aylanani o‘tadi, radius esa 2π rad ga buriladi, shuning uchun υ = 2πR/T = 2πνR va ω = 2π/T = 2πν. Demak, burchak tezlik aylanish davriga teskari, chastotaga esa to‘g‘ri proporsional.
Radiusi 0,35 m bo‘lgan velosiped g‘ildiragi sekundiga ikki marta aylansa, g‘ildirak chetining tezligi 2 · 3,14 · 0,35 · 2 ≈ 4,4 m/s bo‘ladi. Velosiped spidometri aynan g‘ildirakning aylanishlar sonini sanab, shu tezlikni topadi.
Velosiped ustasi g‘ildirak aylanishidan tezlikni hisoblaydi, elektr stansiya muhandisi turbinaning daqiqadagi aylanishlar sonini sozlaydi, soatsoz mexanizm aylanish davrini tekshiradi.
Joyingizda yurgandek bo‘lib 10 soniyada necha qadam qo‘yganingizni sanang. Shu sonni 10 ga bo‘lsangiz chastota, bir qadam vaqti esa davr bo‘ladi.
«Soat mili»: soat milining uchi uchun T ni toping (daqiqa mili T = 1 soat = 3600 s, soniya mili T = 60 s) va ν ni hisoblang. Xavfsizlik: soatni ochmang.