☰ Mundarija · Fizika

Aylanma harakat kattaliklari. Markazga intilma tezlanish

Darslar 16–17 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
16

Aylanma harakatni tavsiflaydigan kattaliklar orasidagi munosabatlar

Darslik: 59–61-betlar
MaqsadChiziqli va burchak tezlik orasidagi bog‘lanishni (υ = ωR), aylanish davri T, aylanish chastotasi ν va ular orasidagi munosabatlarni bilish.
Yangi so‘zlar
aylanish davri T · period Taylanish chastotasi ν · frequency νυ = ωR · υ = ωRω = 2π/T · ω = 2π/T
Tushuntirish

Yoy uzunligi s = φR bo‘lgani uchun chiziqli tezlik formulasidan υ = φR/t = ωR kelib chiqadi: chiziqli tezlik burchak tezlik bilan radius ko‘paytmasiga teng. Jismning bir marta to‘liq aylanishiga ketgan vaqt aylanish davri T deyiladi: T = t/n, bunda n — t vaqtdagi aylanishlar soni; birligi sekund. Vaqt birligidagi aylanishlar soni aylanish chastotasi ν deyiladi: ν = n/t; birligi 1/s (gerts, Hz deb ham ataladi), va T = 1/ν. Bir davrda nuqta uzunligi 2πR bo‘lgan aylanani o‘tadi, radius esa 2π rad ga buriladi, shuning uchun υ = 2πR/T = 2πνR va ω = 2π/T = 2πν. Demak, burchak tezlik aylanish davriga teskari, chastotaga esa to‘g‘ri proporsional.

Namunalar
G‘ildirak 60 s da 20 marta aylansa: T = 60 : 20 = 3 s, ν = 1/3 1/s ≈ 0,33 Hz.
R = 0,5 m, T = 2 s bo‘lsa: υ = 2 · 3,14 · 0,5 : 2 = 1,57 m/s, ω = 2 · 3,14 : 2 = 3,14 rad/s; tekshiruv: υ = ωR = 3,14 · 0,5 = 1,57 m/s.
Sinfda faoliyat

«Soat mili»: soat milining uchi uchun T ni toping (daqiqa mili T = 1 soat = 3600 s, soniya mili T = 60 s) va ν ni hisoblang. Xavfsizlik: soatni ochmang.

Mashq
1
Aylanish davri nima?
2
Disk 40 s da 10 marta aylandi. Davri (s)?
3
ω = 5 rad/s, R = 2 m. Chiziqli tezlik (m/s)?
4
Nima uchun burchak tezlik aylanish davriga teskari proporsional?