ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Aylanma harakat kattaliklari. Markazga intilma tezlanish

Darslar 16–17 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
16

Aylanma harakatni tavsiflaydigan kattaliklar orasidagi munosabatlar

Darslik: 59–61-betlar
MaqsadChiziqli va burchak tezlik orasidagi bog‘lanishni (υ = ωR), aylanish davri T, aylanish chastotasi ν va ular orasidagi munosabatlarni bilish.
Yangi so‘zlar
aylanish davri T · period Taylanish chastotasi ν · frequency νυ = ωR · υ = ωRω = 2π/T · ω = 2π/T
Tushuntirish

Yoy uzunligi s = φR bo‘lgani uchun chiziqli tezlik formulasidan υ = φR/t = ωR kelib chiqadi: chiziqli tezlik burchak tezlik bilan radius ko‘paytmasiga teng. Jismning bir marta to‘liq aylanishiga ketgan vaqt aylanish davri T deyiladi: T = t/n, bunda n — t vaqtdagi aylanishlar soni; birligi sekund. Vaqt birligidagi aylanishlar soni aylanish chastotasi ν deyiladi: ν = n/t; birligi 1/s (gerts, Hz deb ham ataladi), va T = 1/ν. Bir davrda nuqta uzunligi 2πR bo‘lgan aylanani o‘tadi, radius esa 2π rad ga buriladi, shuning uchun υ = 2πR/T = 2πνR va ω = 2π/T = 2πν. Demak, burchak tezlik aylanish davriga teskari, chastotaga esa to‘g‘ri proporsional.

ƒFormula
υ = ωR; T = 1/ν
T = t/n, ν = n/t
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Radiusi 0,35 m bo‘lgan velosiped g‘ildiragi sekundiga ikki marta aylansa, g‘ildirak chetining tezligi 2 · 3,14 · 0,35 · 2 ≈ 4,4 m/s bo‘ladi. Velosiped spidometri aynan g‘ildirakning aylanishlar sonini sanab, shu tezlikni topadi.

Kim ishlatadi

Velosiped ustasi g‘ildirak aylanishidan tezlikni hisoblaydi, elektr stansiya muhandisi turbinaning daqiqadagi aylanishlar sonini sozlaydi, soatsoz mexanizm aylanish davrini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Joyingizda yurgandek bo‘lib 10 soniyada necha qadam qo‘yganingizni sanang. Shu sonni 10 ga bo‘lsangiz chastota, bir qadam vaqti esa davr bo‘ladi.

Namunalar
G‘ildirak 60 s da 20 marta aylansa: T = 60 : 20 = 3 s, ν = 1/3 1/s ≈ 0,33 Hz.
R = 0,5 m, T = 2 s bo‘lsa: υ = 2 · 3,14 · 0,5 : 2 = 1,57 m/s, ω = 2 · 3,14 : 2 = 3,14 rad/s; tekshiruv: υ = ωR = 3,14 · 0,5 = 1,57 m/s.
Sinfda faoliyat

«Soat mili»: soat milining uchi uchun T ni toping (daqiqa mili T = 1 soat = 3600 s, soniya mili T = 60 s) va ν ni hisoblang. Xavfsizlik: soatni ochmang.

Mashq
1
Aylanish davri nima?
2
Disk 40 s da 10 marta aylandi. Davri (s)?
3
ω = 5 rad/s, R = 2 m. Chiziqli tezlik (m/s)?
4
Nima uchun burchak tezlik aylanish davriga teskari proporsional?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi gulzor uchun uchastkaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →