6
To‘g‘ri chiziqli tekis harakat tezligi
Darslik: 28–31-betlar
MaqsadTezlik formulasi υ = s/t ni bilish; tezlik birliklarini o‘zaro o‘tkazish va masalalar yechish.
Yangi so‘zlar
tezlik · velocitym/s · metre per secondkm/soat · kilometre per houryo‘l formulasi s = υt · path formula s = υt
Tushuntirish
To‘g‘ri chiziqli tekis harakat tezligi — jism ko‘chishining shu ko‘chish sodir bo‘lgan vaqtga nisbatiga teng vektor kattalik: υ = s/t. Tezlik moduli birlik vaqtda bosib o‘tilgan yo‘lni bildiradi. XBSda tezlik birligi — metr taqsim sekund (m/s); amalda km/soat ham ishlatiladi. Birliklar orasida bog‘lanish: 1 m/s = 3,6 km/soat, chunki 1 m/s = (1/1000 km)/(1/3600 soat) = 3,6 km/soat. Formuladan yo‘l s = υt va vaqt t = s/υ ham kelib chiqadi. Masala yechishda avval barcha kattaliklarni bir xil birliklarga keltiring.
Namunalar
Avtobus 2 soatda 120 km yursa, υ = 120 : 2 = 60 km/soat = 60 : 3,6 ≈ 16,7 m/s.
Velosipedchi 5 m/s tezlik bilan 2 minut yursa, s = υt = 5 · 120 = 600 m.
Sinfda faoliyat
«Tezlik o‘lchash»: 20 m uzunlikdagi to‘g‘ri maydonchada o‘qituvchi nazoratida bir o‘quvchi odatdagi qadam bilan yuradi, boshqasi sekundomerda vaqtni oladi; sinf υ = s/t ni hisoblaydi. Xavfsizlik: yugurmang, atrofni tekshiring.
Mashq
1
Tezlik nima va uning formulasi qanday?
Ko‘chishning vaqtga nisbati: υ = s/t.
2
Jism 8 s da 40 m yo‘l bosdi. Tezligi necha m/s?
5
3
Poyezd 90 km/soat tezlik bilan 3 soat yursa, necha km yo‘l bosadi?
270
4
Nima uchun 1 m/s = 3,6 km/soat?
1 m = 0,001 km, 1 s = 1/3600 soat; shuning uchun 1 m/s = 0,001 · 3600 = 3,6 km/soat.