☰ Mundarija · Fizika

Aylanma harakat kattaliklari. Markazga intilma tezlanish

Darslar 16–17 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
17

Markazga intilma tezlanish

Darslik: 62–68-betlar
MaqsadMarkazga intilma tezlanish a = υ²/R = ω²R ni bilish va hisoblash.
Yangi so‘zlar
markazga intilma tezlanish · centripetal accelerationaylana radiusi R · radius Rtezlanish yo‘nalishi · direction of accelerationa = υ²/R · a = υ²/R
Tushuntirish

Tekis aylanma harakatda chiziqli tezlikning moduli o‘zgarmaydi, lekin yo‘nalishi doim o‘zgaradi, shu sababli jismning tezlanishi bor. Bu tezlanish aylana markaziga qarab yo‘nalgan, shuning uchun markazga intilma tezlanish deyiladi. Uning moduli a = υ²/R; υ = ωR dan a = ω²R ni ham olamiz. Tezlik qancha katta va radius qancha kichik bo‘lsa, tezlanish shuncha katta. Tezlanish tezlik vektoriga perpendikulyar, shuning uchun u tezlik moduliga ta’sir qilmaydi, faqat yo‘nalishini o‘zgartiradi. Avtomobil burilishida tez ketsa, yo‘lovchilar «tashqariga» siljiganday his etadi.

Namunalar
υ = 10 m/s, R = 50 m: a = 10² : 50 = 2 m/s².
ω = 2 rad/s, R = 5 m: a = ω²R = 4 · 5 = 20 m/s².
Sinfda faoliyat

«Burilishda tezlik»: sinf avtomobil burilishida υ ikki marta oshsa, a qancha oshishini hisoblaydi (4 marta). Xavfsizlik: doimo xavfsizlik kamarini taqing.

Mashq
1
Markazga intilma tezlanish qaysi tomonga yo‘nalgan?
2
υ = 6 m/s, R = 9 m. a (m/s²)?
3
ω = 3 rad/s, R = 2 m. a (m/s²)?
4
Nima uchun tezlik 2 marta ortsa, markazga intilma tezlanish 4 marta ortadi?