Markazga intilma tezlanish
Tekis aylanma harakatda chiziqli tezlikning moduli o‘zgarmaydi, lekin yo‘nalishi doim o‘zgaradi, shu sababli jismning tezlanishi bor. Bu tezlanish aylana markaziga qarab yo‘nalgan, shuning uchun markazga intilma tezlanish deyiladi. Uning moduli a = υ²/R; υ = ωR dan a = ω²R ni ham olamiz. Tezlik qancha katta va radius qancha kichik bo‘lsa, tezlanish shuncha katta. Tezlanish tezlik vektoriga perpendikulyar, shuning uchun u tezlik moduliga ta’sir qilmaydi, faqat yo‘nalishini o‘zgartiradi. Avtomobil burilishida tez ketsa, yo‘lovchilar «tashqariga» siljiganday his etadi.
Tog‘ yo‘lida o‘tkir burilishda belgi tezlikni kamaytirishni talab qiladi. Avtobus radiusi 75 m bo‘lgan burilishdan 15 m/s bilan o‘tsa, unga a = 15² : 75 = 3 m/s² kerak, radiusi 45 m bo‘lgan o‘tkirroq burilishda esa 15² : 45 = 5 m/s². Shuning uchun o‘tkir burilishda sekin yurish kerak.
Yo‘l muhandisi burilish radiusini xavfsiz tezlikka qarab tanlaydi, velotrek loyihalovchisi burilishni qiyalatadi, parashyutchi va uchuvchilarni tayyorlovchi mashg‘ulotlarda aylanma harakat tezlanishini hisobga oladi.
Daftaringizga ikkita yo‘l chizing: biri yumshoq, ikkinchisi o‘tkir burilishli. Qaysi joyda tezlikni kamaytirish kerakligini belgilab, sababini bir jumlada yozing.
«Burilishda tezlik»: sinf avtomobil burilishida υ ikki marta oshsa, a qancha oshishini hisoblaydi (4 marta). Xavfsizlik: doimo xavfsizlik kamarini taqing.