ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Aylanma harakat kattaliklari. Markazga intilma tezlanish

Darslar 16–17 · 2 ta dars · P.Q. Habibullayev, A. Boydedayev, A.D. Bahromov, S.O. Burxonov. Fizika 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 4-nashr. «O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy nashriyoti, Toshkent, 2017
17

Markazga intilma tezlanish

Darslik: 62–68-betlar
MaqsadMarkazga intilma tezlanish a = υ²/R = ω²R ni bilish va hisoblash.
Yangi so‘zlar
markazga intilma tezlanish · centripetal accelerationaylana radiusi R · radius Rtezlanish yo‘nalishi · direction of accelerationa = υ²/R · a = υ²/R
Tushuntirish

Tekis aylanma harakatda chiziqli tezlikning moduli o‘zgarmaydi, lekin yo‘nalishi doim o‘zgaradi, shu sababli jismning tezlanishi bor. Bu tezlanish aylana markaziga qarab yo‘nalgan, shuning uchun markazga intilma tezlanish deyiladi. Uning moduli a = υ²/R; υ = ωR dan a = ω²R ni ham olamiz. Tezlik qancha katta va radius qancha kichik bo‘lsa, tezlanish shuncha katta. Tezlanish tezlik vektoriga perpendikulyar, shuning uchun u tezlik moduliga ta’sir qilmaydi, faqat yo‘nalishini o‘zgartiradi. Avtomobil burilishida tez ketsa, yo‘lovchilar «tashqariga» siljiganday his etadi.

υaOA
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tog‘ yo‘lida o‘tkir burilishda belgi tezlikni kamaytirishni talab qiladi. Avtobus radiusi 75 m bo‘lgan burilishdan 15 m/s bilan o‘tsa, unga a = 15² : 75 = 3 m/s² kerak, radiusi 45 m bo‘lgan o‘tkirroq burilishda esa 15² : 45 = 5 m/s². Shuning uchun o‘tkir burilishda sekin yurish kerak.

Kim ishlatadi

Yo‘l muhandisi burilish radiusini xavfsiz tezlikka qarab tanlaydi, velotrek loyihalovchisi burilishni qiyalatadi, parashyutchi va uchuvchilarni tayyorlovchi mashg‘ulotlarda aylanma harakat tezlanishini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Daftaringizga ikkita yo‘l chizing: biri yumshoq, ikkinchisi o‘tkir burilishli. Qaysi joyda tezlikni kamaytirish kerakligini belgilab, sababini bir jumlada yozing.

Namunalar
ƒFormula
a = υ²/R
a = ω²R
υ = 10 m/s, R = 50 m: a = 10² : 50 = 2 m/s².
ω = 2 rad/s, R = 5 m: a = ω²R = 4 · 5 = 20 m/s².
Sinfda faoliyat

«Burilishda tezlik»: sinf avtomobil burilishida υ ikki marta oshsa, a qancha oshishini hisoblaydi (4 marta). Xavfsizlik: doimo xavfsizlik kamarini taqing.

Mashq
1
Markazga intilma tezlanish qaysi tomonga yo‘nalgan?
2
υ = 6 m/s, R = 9 m. a (m/s²)?
3
ω = 3 rad/s, R = 2 m. a (m/s²)?
4
Nima uchun tezlik 2 marta ortsa, markazga intilma tezlanish 4 marta ortadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBahorgi gulzor uchun uchastkaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →