☰ Mundarija · Algebra

Algebraik kasr. Kasrlarni qisqartirish

Darslar 29 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, O.R. Xolmuhamedov, M.A. Mirzaahmedov. Algebra 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
29

Algebraik kasr. Kasrlarni qisqartirish

Darslik: 129–134-betlar
MaqsadAlgebraik kasr tushunchasi, uning joiz qiymatlari va kasrni qisqartirishni bilish.
Yangi so‘zlar
algebraik kasr · algebraic fractionjoiz qiymatlar · admissible valueskasrning asosiy xossasi · basic property of a fractionqisqartirish · reducing
Tushuntirish

Surati va maxraji algebraik ifodalar bo‘lgan kasr algebraik kasr deyiladi, masalan (a + b)/(a - b). Harflar o‘rniga sonlar qo‘yilsa, kasrning son qiymati chiqadi, lekin maxraj nolga aylanmasligi shart: (a + b)/(a - b) da a ≠ b. Maxraji nolga teng bo‘lmaydigan qiymatlar joiz qiymatlar deyiladi; keyingi mavzularda harflar faqat joiz qiymatlarni qabul qiladi deb hisoblaymiz. Kasrning asosiy xossasi: a/b = ma/mb, bunda b ≠ 0, m ≠ 0, ya’ni surat va maxrajni bir xil nolga teng bo‘lmagan ifodaga ko‘paytirsak yoki bo‘lsak, kasr o‘zgarmaydi. Shu xossa asosida kasr surat va maxrajning umumiy ko‘paytuvchisiga qisqartiriladi; buning uchun avval surat va maxrajni ko‘paytuvchilarga ajratamiz. Surat yoki maxrajning ishorasini o‘zgartirsak, kasr ishorasi ham o‘zgaradi: (a - b)/(b - a) = -1.

Namunalar
20x³y/(15xy²): umumiy ko‘paytuvchi 5xy. 20x³y/(15xy²) = 4x²/(3y).
(x² - 9)/(x² + 3x) = (x - 3)(x + 3)/(x(x + 3)) = (x - 3)/x, bunda x ≠ 0, x ≠ -3.
Sinfda faoliyat

«Qisqartirish ustaxonasi»: kartochkadagi kasrning surat va maxrajini ko‘paytuvchilarga ajratib, o‘xshash ko‘paytuvchilarni chizib tashlash o‘yini. Qaysi guruh eng ko‘p kasrni to‘g‘ri qisqartirsa, yutadi.

Mashq
1
(2x - y)/(x + y) kasrning x = 4, y = 2 dagi qiymatini toping.
2
18m²n/(24mn²) kasrni qisqartiring.
3
(a² - 4)/(a² + 2a) kasrni qisqartiring.
4
Nima uchun 3/(x - 2) kasrda x = 2 bo‘lishi mumkin emas?