☰ Mundarija · Algebra

Bir noma’lumli birinchi darajali tenglamalarni yechish

Darslar 9 · 1 ta dars · Sh.A. Alimov, O.R. Xolmuhamedov, M.A. Mirzaahmedov. Algebra 7-sinf, qayta ishlangan va to‘ldirilgan 5-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
9

Bir noma’lumli birinchi darajali tenglamalarni yechish

Darslik: 38–43-betlar
MaqsadTenglamaning xossalariga tayanib bir noma’lumli birinchi darajali tenglamalarni yechish.
Yangi so‘zlar
hadni o‘tkazish · moving a termumumiy maxraj · common denominatorkoeffitsiyent · coefficienttenglama xossasi · property of an equation
Tushuntirish

Tenglamani yechishda ikki xossa asosiy: 1) istalgan hadni ishorasini teskarisiga o‘zgartirib, tenglikning bir qismidan ikkinchisiga o‘tkazish mumkin; 2) tenglamaning ikkala qismini nolga teng bo‘lmagan bir xil songa ko‘paytirish yoki bo‘lish mumkin. Yechish tartibi: noma’lum qatnashgan hadlarni chapga, qolganlarini o‘ngga o‘tkazamiz; o‘xshash hadlarni ixchamlaymiz; ikkala qismni noma’lum oldidagi koeffitsiyentga bo‘lamiz. Qavs bo‘lsa, avval uni ochamiz, kasr bo‘lsa, ikkala qismni kasrlar maxrajlarining umumiy maxrajiga ko‘paytiramiz. Ixchamlashdan so‘ng 0 · x = b ko‘rinish chiqsa va b ≠ 0 bo‘lsa, ildiz yo‘q; 0 · x = 0 chiqsa, x ning istalgan qiymati ildiz bo‘ladi. Natijani asl tenglamaga qo‘yib tekshirish foydali.

Namunalar
7x - 15 = 3x + 9 → 7x - 3x = 9 + 15 → 4x = 24 → x = 6.
(x + 3) : 2 - (2x - 1) : 5 = 3. Ikkala qismni 10 ga ko‘paytiramiz: 5(x + 3) - 2(2x - 1) = 30; 5x + 15 - 4x + 2 = 30; x + 17 = 30; x = 13.
3(x + 1) = 3x + 7: 3x + 3 = 3x + 7, 0 · x = 4. Bu tenglama ildizga ega emas.
Sinfda faoliyat

«Tarozi»: sinfda tenglama muvozanat tarozisi deb tushuntiriladi. Doskada ikki pallaga ifodalar yoziladi; o‘quvchilar bir xil amalni ikkala pallaga qo‘llab (ayirish, bo‘lish), muvozanatni saqlab, x ni «ozod» qiladi.

Mashq
1
6x - 9 = x + 16 tenglamani yeching.
2
3(x - 2) - 2(x + 1) = 7 tenglamani yeching.
3
(2x - 1) : 3 = (x + 4) : 2 tenglamani yeching.
4
Nima uchun 2(x + 1) = 2x + 2 tenglamada x ning istalgan qiymati ildiz bo‘ladi?