ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Hujayra, oziqlanish va hazm qilish sistemasi

Darslar 21–23 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
22

Tirik organizmlarning oziqlanishi

Darslik, 50–52-betlar
MaqsadAvtotrof va geterotrof oziqlanishni farqlaydi, o‘simliklarning havo va mineral oziqlanishini hamda hayvonlarning oziqlanish turlarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
avtotrof · autotroph (makes its own organic matter)geterotrof · heterotrophyirtqich · predatorparazit · parasite
Tushuntirish

Oziqlanish – oziqni qabul qilish va uni energiya hamda hayot uchun zarur moddalarga aylantirish jarayoni. Oziq tarkibidagi oqsil, yog‘ va uglevodlar hujayra va to‘qimalar qurilishi uchun kerak, ular parchalanganda esa energiya ajraladi. Oziqlanish usuliga ko‘ra organizmlar ikki guruhga bo‘linadi. Avtotroflar anorganik moddalardan organik modda hosil qiladi: yashil o‘simliklar, suvo‘tlar, sianobakteriyalar. Fotosintezda yorug‘lik, xlorofill, karbonat angidrid va suv ishtirokida uglevod va kislorod hosil bo‘ladi. Minerallarni o‘simlik ildizi orqali tuproqdan oladi. Geterotroflar tayyor organik moddalarni iste’mol qiladi: odam, hayvonlar, zamburug‘lar, parazit o‘simlik va bakteriyalar. Hayvonlar o‘txo‘r, yirtqich, parazit yoki qoldiqlar bilan oziqlanuvchi bo‘ladi. Zarpechak va Raffleziya – xlorofilini yo‘qotgan parazit gulli o‘simliklar. Yirtqichlar ko‘pincha kasal va zaif hayvonlarni ovlab, tabiatni «tozalaydi», shuning uchun ularni «tabiat sanitarlari» deyiladi.

yashilo‘simliklarsuv o‘tlarisiyanobakteriyalarAvtotroflarodam vahayvonlarzamburug‘larparazit o‘simlikva bakteriyalarGeterotroflarOziqlanish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘bon kambag‘al tuproqdagi pomidor ko‘chatlarining barglari sarg‘ayganini ko‘rdi. O‘simlik minerallarni tuproqdan oladi, shuning uchun u tuproqqa kompost qo‘shdi. Bir necha haftadan keyin yangi barglar ancha yashil chiqdi.

Kim ishlatadi

Agronom ekin uchun qanday o‘g‘it kerakligini aniqlaydi, chorvador hayvonlarga mos yem tanlaydi, oziq-ovqat mutaxassisi mahsulotlarning kelib chiqishini tushuntiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Oxirgi ovqatingizdagi har bir mahsulot o‘simlikdan, hayvondan yoki zamburug‘dan kelganini o‘ylab, uni qaysi o‘simlik dastlab tayyorlagan organik moddaga borib taqalishini ayting.

Namunalar
Fotosintez so‘z formulasi: karbonat angidrid + suv → uglevod (+ kislorod), yorug‘likda va xlorofill ishtirokida. Kuchsiz yorug‘likda yoki qorong‘ida o‘simlik oziqni kam hosil qiladi.
Saralash: qo‘y – o‘txo‘r; bo‘ri – yirtqich; burga – parazit; yomg‘ir chuvalchangi – o‘lik o‘simlik qoldig‘i bilan oziqlanadi; mog‘or zamburug‘i – geterotrof; chinor – avtotrof.
Sinfda faoliyat

Tajriba «Yorug‘lik kerakmi?»: ikkita stakanga ho‘l paxta solib, har biriga bir xil miqdorda kress-salat (yoki loviya) urug‘i qo‘ying. Birini yorug‘ deraza yoniga, ikkinchisini qorong‘i qutiga qo‘ying va ikkalasini ham namlab turing. 7–10 kun kuzating: qorong‘idagi ko‘chat sarg‘ish, cho‘ziq va nimjon bo‘ladi, yorug‘dagisi yashil va sog‘lom. Xlorofill hosil bo‘lishi uchun yorug‘lik kerak. Xavfsizlik: urug‘larni yemang, qo‘lni yuving; mog‘or chiqsa, ushlamang va kattalarga ayting.

Mashq
1
Avtotrof va geterotrof organizmlarga ikkitadan misol keltiring.
2
Fotosintez uchun nimalar kerak va nimalar hosil bo‘ladi?
3
O‘simlik minerallarni qayerdan va qaysi organ orqali oladi?
4
Nega yirtqichlarni «tabiat sanitarlari» deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSayohat ovqati rejasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →