Ekosistemalarda energiya oqimi
Yerdagi hayotning yagona energiya manbai – Quyosh. Produtsentlar (avtotroflar) fotosintezda quyosh energiyasini kimyoviy energiyaga aylantirib, organik modda hosil qiladi. O‘simlik bilan oziqlanuvchi o‘txo‘rlar – birinchi tartib konsumentlar; ular bilan oziqlanuvchi yirtqichlar – ikkinchi tartib konsumentlar; ularni yegan hayvonlar – uchinchi tartib konsumentlar. Hayvon va o‘simlik nobud bo‘lgach, redutsentlar uni parchalaydi. Oziq zanjiri – har biri boshqasi uchun oziq bo‘ladigan organizmlar ketma-ketligi; uning har bir bo‘g‘ini trofik daraja deyiladi. Masalan: o‘simlik → chigirtka → qurbaqa → laylak. Oziq zanjirining bir bo‘g‘inidan ikkinchisiga modda va energiyaning faqat taxminan 10 foizi o‘tadi, qolgan 90 foizi organizmning hayotiy jarayonlariga (harakat, issiqlik, o‘sish) sarflanadi. Shu sababli har bir keyingi daraja oldingisidan taxminan 10 barobar kam bo‘ladi va trofik darajalarni ustma-ust qo‘ysak, ekologik piramida hosil bo‘ladi: pastda eng ko‘p produtsentlar, tepada eng kam yirtqichlar. Zanjir odatda 4–5 bo‘g‘indan uzun bo‘lmaydi.
O‘yin «10 foiz qoidasi»: produtsentlarga 100 ta dukkak (yoki qog‘oz bo‘lakchasi) bering. «O‘txo‘rlar» ulardan faqat 10 tasini oladi, «yirtqichlar» o‘txo‘rlardan 1 tasini oladi. Natijani jadvalga yozib, piramida chizing. Qo‘shimcha: kartochkalardan oziq zanjiri yasang (o‘simlik → chigirtka → qurbaqa → laylak) va har bir bo‘g‘inni «produtsent», «I tartib konsument», «II tartib» va hokazo deb nomlang. Xavfsizlik: yeyiladigan narsalarni o‘yin uchun ishlatmang; mayda dukkaklarni og‘izga solmang.