☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Ekosistemalar: munosabatlar, energiya oqimi va suvni tozalash

Darslar 33–35 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
35

Loyiha ishi. Toza ichimlik suvni olish

Darslik, 77–79-betlar
MaqsadSuv ifloslanishining sabab va oqibatlarini tushuntiradi, oddiy filtr modelini yasaydi hamda filtrlash ichimlik suvini xavfsiz qilmasligini biladi.
Yangi so‘zlar
filtr · filterfaollashtirilgan ko‘mir · activated charcoalifloslanish · pollutionqaynatish · boiling
Tushuntirish

Tabiatda suv har doim toza bo‘lavermaydi: unga loy, chiqindi, zavod va maishiy oqova, kimyoviy moddalar, mikroblar tushishi mumkin. Tozalanmagan suvni ichish ichak-oshqozon kasalliklari va boshqa zararlarga olib keladi; ifloslangan suvdagi baliq va boshqa organizmlar orqali toksinlar bizning tanamizga ham o‘tishi mumkin. Filtrlash – suvni g‘ovak qatlamlardan o‘tkazib, undan qum, loy kabi mayda zarralarni ajratib olish. Oddiy filtr modeli qatlamlardan iborat: doka, paxta, faollashtirilgan ko‘mir (hid, rang va ayrim moddalarni yutadi), tozalangan qum. Muhim: bunday filtr faqat ko‘zga ko‘rinadigan iflosliklarni ajratadi, mikroblarni to‘liq yo‘qotmaydi; shuning uchun filtrlangan model-suvni ICHIB BO‘LMAYDI. Ichimlik uchun suv toza manbadan olinib, qaynatiladi (suv 100 °C da qaynaganda mikroblar nobud bo‘ladi) yoki maxsus tozalash usullaridan o‘tkaziladi.

Namunalar
Loyqa suv filtrdan o‘tgach tiniqroq va hidsizroq bo‘ladi, ammo uni ichish xavfli – tarkibida ko‘zga ko‘rinmaydigan mikroblar qolishi mumkin.
Toza ichimlik suv olish yo‘li: toza manba → (kerak bo‘lsa) filtrlash → qaynatish → sovitish → toza idishda saqlash.
Sinfda faoliyat

Loyiha: 1) plastik shishaning pastki qismini kattalar kesib, uni voronka sifatida teskari qo‘ying (yoki voronka oling); 2) qatlam-qatlam joylashtiring: doka, paxta, doka, ezilgan faollashtirilgan ko‘mir (dorixonadagi tabletka) va doka, yuvib quritilgan qum, yana doka; rezina bilan mahkamlang; 3) «iflos suv» (idishda suv va tuproqni aralashtirib, tayyorlang – haqiqiy daryo/ariq suvi emas) ustidan asta quying; 4) oqib tushgan suvni stakanga yig‘ing va tiniqligini ilgarigi suv bilan solishtiring. Xavfsizlik: filtrlangan suvni ICHMANG; shisha va qirrali jismlarni kattalar kesadi; qumni qizdirish va quritishni faqat kattalar bajaradi; ko‘mir changi nafasga tushmasin, qo‘lni yuving.

Mashq
1
Suv ifloslanishining uchta sababini ayting.
2
Filtr qatlamlarini kiritilish tartibida sanang.
3
Faollashtirilgan ko‘mir filtrda nima uchun ishlatiladi?
4
Filtrdan o‘tgan tiniq suvni nega ichmaslik kerak?