Tirik organizmlarda oziq moddalar transporti
Organizmlarda suv va moddalar transport sistemasi orqali kerakli joyga yetkaziladi. O‘simlikda ildiz tukchalari tuproqdan suv va minerallarni shimadi. Poyada ksilemaning o‘tkazuvchi nay hujayralari ularni ildizdan barglarga yetkazadi; floemaning elaksimon nay hujayralari esa barglarda hosil bo‘lgan organik moddalarni (shakarni) boshqa organlarga olib boradi. Barg og‘izchalaridan suvning bug‘lanishi transpiratsiya deyiladi; u suvni tuproqdan ildiz va poya orqali bargga tortib turadi. Odamda moddalar transportini qon aylanish sistemasi – yurak va qon tomirlar bajaradi. Yurak to‘rt kamerali: ikkita bo‘lmacha va ikkita qorincha. Yurakdan qon olib ketuvchi tomirlar – arteriyalar, yurakka qon olib keluvchi tomirlar – venalar; ingichka kapillyarlarda qon va to‘qimalar o‘rtasida gazlar va moddalar almashinuvi sodir bo‘ladi. Katta qon aylanish doirasi barcha organlarni kislorod va oziq bilan ta’minlaydi; kichik doira qonni o‘pkaga olib borib, karbonat angidridni chiqaradi va kislorod bilan to‘yintirib yurakka qaytaradi. Sutemizuvchilar va qushlar yuragi to‘rt kamerali, baliqlariniki ikki kamerali, amfibiyalar va ko‘pchilik sudralib yuruvchilarniki uch kamerali. Yurak qisqarishi pulsda sezilib turadi.
Tajriba 1: seldereyni (yoki oq atirgulni) ikkiga kesilgan poyasi bilan rangli suvli stakanga qo‘ying va 1–2 kun kuzating. Tajriba 2: pulsni 1 minut sanang, 30 sekundda 10 marta o‘tirib-turing, yana sanang, 3 minut dam olib, yana sanang; grafik chizing. Xavfsizlik: kesishni kattalar bajaradi; bo‘yoq kiyimga dog‘ qoldirishi mumkin; yurak kasalligi borlar mashq qilmasdan, faqat sanashda ishtirok etadi; bosh aylansa to‘xtang.