ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Tabiiy fanlar

Ratsional ovqatlanish, nafas olish va moddalar transporti

Darslar 24–26 · 3 ta dars · K. T. Suyarov, Z. B. Sangirova, M. T. Umaraliyeva, S. G‘. Xasanova, M. K. Yuldasheva, D. T. Hasanova. Tabiiy fanlar 6-sinf (yangi nashr). Respublika ta’lim markazi, 2022
25

Tirik organizmlarning nafas olishi

Darslik, 57–58-betlar
MaqsadNafas olishning ahamiyatini, o‘simlik va hayvonlarda nafas olish organlarini hamda odam nafas olish yo‘llarini tushuntiradi.
Yangi so‘zlar
nafas olish · respiration, breathingog‘izcha · stoma (a tiny pore in a leaf)o‘pka · lungjabra · gill
Tushuntirish

Hujayralarda oziq moddalar (oqsil, yog‘, uglevod) kislorod ishtirokida parchalanib energiya hosil qiladi va karbonat angidrid ajraladi; bu energiya o‘sish, harakat va hayotiy jarayonlarga sarflanadi. Shuning uchun organizmlar kislorod qabul qilib, karbonat angidrid chiqaradi. O‘simliklar barcha organlari bilan nafas oladi: poya, barg va gul kislorodni havodan, ildiz tuproq orasidagi havodan oladi (shu sababli tuproqni yumshatish foydali). Gazlar barg og‘izchalari orqali kiradi va chiqadi. Mollyuskalar va baliqlar jabralar bilan, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilar o‘pka bilan nafas oladi. Odam nafas olish yo‘llari: burun bo‘shlig‘i (havo tozalanadi, namlanadi, isiydi), halqum, hiqildoq (ovoz paylari bor), kekirdak, bronxlar va o‘pkalar. Nafas olganda ko‘krak qafasi kengayib, havo o‘pkaga kiradi; o‘pkada gazlar almashinuvi diffuziya yo‘li bilan sodir bo‘ladi: kislorod qonga, karbonat angidrid qondan o‘pkaga o‘tadi; nafas chiqarganda ko‘krak qafasi torayadi. Odam ko‘p to‘plangan xonada kislorod kamayadi, shuning uchun xonani shamollatish kerak.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab xorida qo‘shiqchilar chuqur nafas olib, havoni sekin chiqarishni o‘rganadi, chunki ovoz havo ovoz paylaridan o‘tganda hosil bo‘ladi. Nafasni to‘g‘ri boshqarsa, ular uzun jumlani to‘xtamay kuylay oladi.

Kim ishlatadi

Qo‘shiqchi va puflab chaluvchi musiqachi nafasini boshqaradi, sportchi nafas ritmini mashqga moslaydi, shifokor o‘pka holatini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Odatdagidek nafas olib, «sss» tovushini sekin chiqarib, havo tugaguncha soniyalarni sanang. Ikki marta takrorlang, ikkinchisida avval chuqurroq nafas oling. Bosh aylansa, to‘xtang.

Namunalar
Tinch holatda minutiga taxminan 15–20 marta nafas olamiz. Yugurgandan so‘ng nafas tezlashadi, chunki muskullar ko‘proq energiya sarflaydi va ko‘proq kislorod kerak.
051015202521164Nafas olishda O₂Nafas chiqarishda O₂Nafas chiqarishda CO₂%Hajmi, %
Havo tarkibi (taxminan): nafas olinadigan havoda kislorod 21 foiz; chiqarilgan havoda kislorod taxminan 16 foiz, karbonat angidrid taxminan 4 foiz. Shuning uchun nafas chiqarilgan havo sovuq oynada namlik (bug‘) qoldiradi.
Sinfda faoliyat

Kichik tadqiqot: 1) tinch holatda 1 minut davomida nafas sonini sanang; 2) 10 marta o‘tirib-turing va yana sanang; 3) 2 minut dam oling va yana sanang; natijani grafik qilib chizing. Qo‘lingizni ko‘kragingizga qo‘yib, nafas olganda ko‘krak qafasi kengayishini his qiling. Oyna yoki sovuq shisha oldida nafas chiqarib, bug‘ hosil bo‘lishini kuzating. Xavfsizlik: bosh aylansa, to‘xtang va o‘tiring; astma yoki yurak kasalligi borlar mashqni bajarmasdan, faqat sanashda ishtirok etadi.

Mashq
1
Nafas olishda kislorod nima uchun kerak?
2
Nafas yo‘llarini havo o‘tish tartibida sanang.
3
30 soniyada 9 marta nafas oldingiz. 1 minutda necha marta?
4
Nima uchun ildizlar yaxshi nafas olishi uchun tuproqni yumshatamiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxonaga qaysi yo‘ldanHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →