Tirik organizmlarning nafas olishi
Hujayralarda oziq moddalar (oqsil, yog‘, uglevod) kislorod ishtirokida parchalanib energiya hosil qiladi va karbonat angidrid ajraladi; bu energiya o‘sish, harakat va hayotiy jarayonlarga sarflanadi. Shuning uchun organizmlar kislorod qabul qilib, karbonat angidrid chiqaradi. O‘simliklar barcha organlari bilan nafas oladi: poya, barg va gul kislorodni havodan, ildiz tuproq orasidagi havodan oladi (shu sababli tuproqni yumshatish foydali). Gazlar barg og‘izchalari orqali kiradi va chiqadi. Mollyuskalar va baliqlar jabralar bilan, sudralib yuruvchilar, qushlar va sutemizuvchilar o‘pka bilan nafas oladi. Odam nafas olish yo‘llari: burun bo‘shlig‘i (havo tozalanadi, namlanadi, isiydi), halqum, hiqildoq (ovoz paylari bor), kekirdak, bronxlar va o‘pkalar. Nafas olganda ko‘krak qafasi kengayib, havo o‘pkaga kiradi; o‘pkada gazlar almashinuvi diffuziya yo‘li bilan sodir bo‘ladi: kislorod qonga, karbonat angidrid qondan o‘pkaga o‘tadi; nafas chiqarganda ko‘krak qafasi torayadi. Odam ko‘p to‘plangan xonada kislorod kamayadi, shuning uchun xonani shamollatish kerak.
Kichik tadqiqot: 1) tinch holatda 1 minut davomida nafas sonini sanang; 2) 10 marta o‘tirib-turing va yana sanang; 3) 2 minut dam oling va yana sanang; natijani grafik qilib chizing. Qo‘lingizni ko‘kragingizga qo‘yib, nafas olganda ko‘krak qafasi kengayishini his qiling. Oyna yoki sovuq shisha oldida nafas chiqarib, bug‘ hosil bo‘lishini kuzating. Xavfsizlik: bosh aylansa, to‘xtang va o‘tiring; astma yoki yurak kasalligi borlar mashqni bajarmasdan, faqat sanashda ishtirok etadi.