☰ Mundarija · Matematika

Proporsiya tatbiqlari va masshtab

Darslar 25–26 · 2 ta dars · M.A. Mirzaahmedov, A.A. Rahimqoriyev, Sh.N. Ismailov, M.A. To‘xtaxodjayeva. Matematika 6-sinf, 2-nashr. «O‘qituvchi» NMIU, Toshkent, 2017
26

Masshtab

Darslik, 115–120-betlar
MaqsadMasshtab tushunchasini bilish; xarita va chizmada masofalarni haqiqiy o‘lchamga o‘tkazish.
Yangi so‘zlar
masshtab · scalexarita · mapchizma · drawing / planhaqiqiy o‘lcham · real size
Tushuntirish

Masshtab — chizmadagi o‘lchamning haqiqiy o‘lchamga nisbati. Masshtab 1 : 100 000 bo‘lsa, chizmadagi 1 sm haqiqatda 100 000 sm = 1 km. Chizmadagi masofa haqiqiy masofaga to‘g‘ri proporsional, shuning uchun haqiqiy masofa = chizmadagi masofa · masshtab maxraji. Kichik narsalarni kattalashtirib ko‘rsatish uchun 5 : 1 kabi masshtab olinadi: bunda chizma haqiqiy o‘lchamdan 5 marta katta. Masshtab maxraji qanchalik kichik bo‘lsa, chizma shunchalik yirik bo‘ladi.

Namunalar
Xaritada 4 sm, masshtab 1 : 500 000: haqiqatda 4 · 500 000 = 2 000 000 sm = 20 km.
Hasharot rasmi 5 : 1 masshtabda 15 mm bo‘lsa, haqiqiy uzunligi 15 : 5 = 3 mm.
Sinfda faoliyat

«Sinf xaritasi»: guruhlar sinf xonasining chizmasini 1 : 50 masshtabda chizadi: avval xonaning bo‘yi va enini o‘lchab, o‘lchamlarni masshtabga ko‘ra kichraytiradi. Keyin boshqa guruhlar chizmadan haqiqiy o‘lchamlarni tiklaydi.

Mashq
1
Masshtab 1 : 1000. Chizmada 6 sm masofa haqiqatda necha metr?
2
Masshtab 1 : 200 000. Haqiqiy masofa 18 km. Xaritada necha sm?
3
5 : 1 masshtabda hasharot rasmi 15 mm. Haqiqiy uzunligi necha mm?
4
1 : 50 va 1 : 500 masshtablardan qaysi biri yirikroq chizma beradi? Nima uchun?