55
Yakuniy takrorlash: nisbat va proporsiya
Darslik, 228-bet
MaqsadNisbat, proporsiya, to‘g‘ri va teskari proporsionallik va masshtab bo‘yicha o‘tilganlarni takrorlash.
Yangi so‘zlar
nisbat · ratioproporsiya · proportionproporsionallik · proportionalitymasshtab · scale
Tushuntirish
Nisbat — ikki sonning bo‘linmasi. Proporsiya — ikki nisbatning tengligi a : b = c : d; asosiy xossasi: a · d = b · c. Noma’lum hadni shu xossadan topamiz. To‘g‘ri proporsional miqdorlarda bir miqdor necha marta oshsa, ikkinchisi ham shuncha marta oshadi (narx va miqdor); teskari proporsionallikda ikkinchisi shuncha marta kamayadi (ishchilar soni va vaqt) va ko‘paytma o‘zgarmas. Sonni m : n nisbatda bo‘lishda uni m + n teng bo‘lakka bo‘lamiz. Masshtab 1 : n chizmadagi 1 birlik haqiqatda n birlik ekanini bildiradi.
Namunalar
40 ni 3 : 2 nisbatda bo‘lamiz: 3 + 2 = 5 bo‘lak, 40 : 5 = 8; qismlar 24 va 16.
12 : 8 = 15 : x dan x = 8 · 15 : 12 = 10.
Sinfda faoliyat
«Qaysi bog‘lanish?»: kartochkalarda masalalar. Jamoa avval to‘g‘ri yoki teskari ekanini aniqlaydi, so‘ng yechadi va javob mantiqqa to‘g‘ri kelishini asoslaydi.
Mashq
1
45 daqiqa va 1,5 soat nisbatini toping (bir xil birlikda).
1:2
2
x : 6 = 14 : 21 da x ni toping.
4
3
Xaritaning masshtabi 1 : 25 000. Xaritadagi 4 sm haqiqatda necha km?
1
4
6 ta nasos hovuzni 10 soatda to‘ldiradi. 4 ta nasos necha soatda to‘ldiradi? Nima uchun javob 10 dan katta bo‘ladi?
15 soat (6 · 10 : 4). Nasos kam bo‘lsa, ish ko‘proq vaqt oladi — teskari proporsionallik.