5
Tub va murakkab sonlar
Darslik, 16–18-betlar
MaqsadTub va murakkab sonlarni ajratish; Eratosfen g‘alviri yordamida tub sonlarni topish.
Yangi so‘zlar
tub son · prime numbermurakkab son · composite numberEratosfen g‘alviri · sieve of Eratosthenesbo‘luvchi · divisor
Tushuntirish
Faqat ikkita bo‘luvchisi bor, ya’ni faqat 1 ga va o‘ziga bo‘linadigan natural son tub son deyiladi. Ikkitadan ortiq bo‘luvchisi bor natural son murakkab son deyiladi. 1 soni na tub, na murakkab, chunki uning bitta bo‘luvchisi bor. 2 soni — yagona juft tub son, boshqa barcha juft sonlar 2 ga bo‘linadi va murakkab. Dastlabki tub sonlar: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19, 23, 29, 31, 37, 41, 43, 47. Qadimgi yunon olimi Eratosfen tub sonlarni topish uchun sonlar jadvalidan murakkab sonlarni ketma-ket o‘chirib chiqish usulini taklif qilgan.
Namunalar
17 tub son: uni faqat 1 ga va 17 ga bo‘lish mumkin. 21 murakkab: 21 = 3 · 7, bo‘luvchilari 1, 3, 7, 21.
Eratosfen g‘alviri: 2 ni qoldirib, 2 ning karralilarini o‘chiramiz; keyin 3 ni qoldirib, 3 ning karralilarini o‘chiramiz va hokazo. Qolgan sonlar tub.
Sinfda faoliyat
«Jonli g‘alvir»: 2 dan 50 gacha sonlar kartochkalarda bolalarga tarqatiladi. O‘qituvchi «2 ning karralilari o‘tirsin!» deydi, keyin 3, 5, 7 ning karralilari. Oxirida turib qolganlar tub sonlarni ko‘rsatadi.
Mashq
1
21, 23, 27, 33 sonlaridan qaysi biri tub?
23
2
20 dan 40 gacha bo‘lgan barcha tub sonlarni yozing.
23, 29, 31, 37
3
1 dan 20 gacha nechta tub son bor?
8 ta: 2, 3, 5, 7, 11, 13, 17, 19.
4
91 soni murakkabligini ko‘rsating.
91 = 7 · 13, ya’ni 1 va 91 dan boshqa bo‘luvchilari bor.