24
To‘g‘ri va teskari proporsional miqdorlar
Darslik, 101–105-betlar
MaqsadTo‘g‘ri va teskari proporsional miqdorlarni farqlash.
Yangi so‘zlar
to‘g‘ri proporsional · directly proportionalteskari proporsional · inversely proportionalproporsionallik koeffitsiyenti · coefficient of proportionalitymiqdor · quantity
Tushuntirish
Agar bir miqdor bir necha marta oshganda ikkinchisi ham shuncha marta oshsa, ular to‘g‘ri proporsional: y = kx, bunda k — proporsionallik koeffitsiyenti. Masalan, narx va mahsulot miqdori. Agar bir miqdor bir necha marta oshganda ikkinchisi shuncha marta kamaysa, ular teskari proporsional: x · y = o‘zgarmas. Masalan, ishchilar soni va ishni bajarish vaqti, tezlik va yo‘lga ketgan vaqt. Har bir bog‘lanish proporsional emas: yosh bilan bo‘y to‘g‘ri proporsional emas.
Namunalar
Bir daftar 3 000 so‘m: n ta daftar narxi 3 000 · n. Daftar 2 marta ko‘p bo‘lsa, narx ham 2 marta ko‘p — to‘g‘ri proporsional.
6 ishchi ishni 10 kunda tugatadi. Ishchilar 2 marta ko‘p bo‘lsa, 5 kunda tugatadi — teskari proporsional. Ko‘paytma o‘zgarmas: 6 · 10 = 12 · 5 = 60.
Sinfda faoliyat
«Qaysi bog‘lanish?»: o‘qituvchi vaziyat aytadi (masalan, «tezlik ortsa, yo‘lga ketgan vaqt…»). O‘quvchilar «to‘g‘ri» (qo‘l ko‘tarish) yoki «teskari» (ikki qo‘l) ishorasini ko‘rsatadi va sababini aytadi.
Mashq
1
Ishchilar soni va bir ishni bajarish vaqti qanday proporsional?
Teskari proporsional
2
Daftar soni va ularning narxi qanday proporsional?
To‘g‘ri proporsional
3
6 ishchi ishni 10 kunda bajaradi. 10 ishchi necha kunda bajaradi?
6
4
Odamning yoshi va bo‘yi to‘g‘ri proporsionalmi? Nima uchun?
Yo‘q. 10 yoshli bola 5 yoshlidan 2 marta baland bo‘lmaydi.