ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Nafas olish va suv bug‘latish

Darslar 28–29 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
29

O‘simliklarning suv bug‘latishi

Darslik: 70–72-betlar
MaqsadSuv bug‘latishning (transpiratsiya) ahamiyatini va uni kamaytiruvchi moslashishlarni, o‘simliklarning suvga munosabati bo‘yicha ekologik guruhlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
suv bug‘latish (transpiratsiya) · transpirationnamsevar o‘simlik · moisture-loving plant (hygrophyte)suv tanqisligiga chidamli o‘simlik · drought-resistant plant (xerophyte)ekologik guruh · ecological group
Tushuntirish

O‘simlik tuproqdan olgan suvning katta qismini barg og‘izchalari orqali bug‘ holida chiqaradi — bu suv bug‘latish yoki transpiratsiya. U ildizdan suv va mineral tuzlarning so‘rilishini tezlashtiradi, ularni poya bo‘ylab ko‘taradi va o‘simlikni qizib ketishdan saqlaydi (ter chiqargan odam kabi). Bug‘lanish issiq, quruq va shamolli havoda kuchayadi, salqin, nam, bulutli kunda kamayadi. Tajriba: bargli novdani idishga solib og‘zini paxta bilan berkitsak, devorida suv tomchilari paydo bo‘ladi. Suv sarfi turga bog‘liq: g‘o‘za yoz davomida o‘z vaznidan yuzlab marta ko‘p suv bug‘latadi, bitta makkajo‘xori tupi taxminan 200 litr. Quruq-issiq sharoitda o‘sadigan o‘simliklar suvni tejaydi: saksovulning bargi mayda tangacha, shuvoqniki mayda bo‘laklarga bo‘lingan va tukli, kaktusda barg tikanga aylangan, suvni etli poya yoki bargda saqlaydi (kaktus, agava, sarsazan), ayrimlari yoz oylarida bargini to‘kadi. Suvga munosabatiga ko‘ra ekologik guruhlar: suv o‘simliklari (elodeya, nilufar), namsevar (qamish, qo‘g‘a, ro‘vak), me’yoriy namlikdagi (karam, sebarga, makkajo‘xori, bug‘doy, olma), qurg‘oqchilikka chidamli (saksovul, shuvoq, kaktus, agava).

Suv o‘simliklariNamsevar: qo‘g‘aMe’yoriynamlikdagi:karam, olmaQurg‘oqchilikkachidamli: agava,kaktusSuvga munosabatibo‘yichaguruhlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Issiq yoz kunida bog‘ yoki xiyobonda soyada o‘tirish asfalt ustidagidan salqinroq. Daraxt barglari suvni bug‘latadi va bu havoni sovitadi. Shuning uchun shaharda daraxtlar ko‘p bo‘lgan mahalla yozda yoqimliroq bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Shahar rejalashtiruvchisi ko‘kalamzorlar uchun joy ajratadi, landshaft ishchisi issiq joyga mos daraxt tanlaydi, ekolog shahar issiqligini kamaytirish yo‘llarini izlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Issiq kuni soya va quyosh ostidagi joyga o‘zingizni emas, qo‘lingiz orqasini qo‘yib, farqni sezing. Muhimi, uzoq turmang va suv ichib turing.

Namunalar
Kaktus: barglari tikanga aylangan, suv etli poyada saqlanadi, bug‘lanish juda kam — qurg‘oqchilikka chidamli. Nilufar: tanasi suvda — suv o‘simligi.
Shuvoq yoz oylarida barglarining bir qismini to‘kadi — bug‘lanish kamayadi, o‘simlik suvni tejaydi.
Sinfda faoliyat

Tajriba: bargli novdani idishga solib, suv yuzasiga bir tomchi moy tomizing (suv o‘zi bug‘lanmasligi uchun), suv sathini belgilang va bir sutkadan keyin qancha suv kamayganini o‘lchang (sinf haroratida va deraza oldida solishtiring). Muhokama: hamma o‘simlik bir xil bug‘latadimi? Xavfsizlik: shisha idishni ikki qo‘llab ushlang; o‘simlikni tatib ko‘rmang.

Mashq
1
Suv bug‘latishning o‘simlik uchun 3 ta ahamiyatini ayting.
2
Qaysi sharoitda barglar suvni ko‘p bug‘latadi?
3
Quyidagilarni ekologik guruhlarga ajrating: elodeya, qamish, bug‘doy, saksovul.
4
Nima uchun ko‘chatlarni salqin yoki bulutli kunda o‘tqazish yaxshi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliStoldagi Oy modeliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →