ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Kuz o‘zgarishlari va vegetativ ko‘payish

Darslar 30–31 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
30

Kuz faslida o‘simliklar hayotida ro‘y beradigan o‘zgarishlar

Darslik: 73–74-betlar
MaqsadKuzda o‘simliklarda ro‘y beradigan o‘zgarishlarni (barg rangi, xazonrezgilik, tinim davri) va ularning sabablarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
xazonrezgilik · leaf fallajratuvchi (po‘kak) qavat · abscission (cork) layertinim davri · dormancydoim yashil o‘simlik · evergreen plant
Tushuntirish

Kuzda kunlar qisqarib, yorug‘lik kamayadi, harorat pasayadi. Barg hujayralarida xloroplastlar va xlorofill parchalana boshlaydi, shu sababli yashil rang yo‘qolib, barglarda oldindan bo‘lgan sariq-to‘q sariq pigmentlar ko‘rinadi, ba’zi o‘simliklarda esa qizg‘ish pigmentlar ham hosil bo‘ladi: barglar sarg‘ayadi, qizaradi, qo‘ng‘ir tusga kiradi. Barg bandining novdaga birikkan joyida po‘kakdan iborat ajratuvchi qavat paydo bo‘ladi va barg to‘kiladi — bu xazonrezgilik. Xazonrezgilikning ma’nosi: to‘kilayotgan barglar bilan yil davomida to‘plangan keraksiz moddalar chiqib ketadi; qishda ildiz tukchalari sovuq suvni shimolmaydi, bargdan suv bug‘lanishi esa suvni yo‘qotib, o‘simlikni quritib qo‘yishi mumkin — barg to‘kish buning oldini oladi. Jiyda, zarang, bodom, terak, akatsiya barglarini erta to‘kadi, nastarin, atirgul, ligustrum yashilligini uzoq saqlaydi. Qishda tinim davri boshlanadi: oziq modda hosil bo‘lishi, shira harakati va nafas olish deyarli to‘xtaydi. Archa, qarag‘ay, qora qarag‘ay, shamshod doim yashil: ularning barglari (ignabarglar) yil davomida asta-sekin almashadi. «Oltin kuz» deyilishining sababi — ko‘p mevalar pishadi va barglar ranglanadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuzda maktab farroshi to‘kilgan barglarni yig‘ib, olma daraxtlari atrofiga to‘shaydi. Bu qatlam ildizlarni sovuqdan asraydi, barglar chirib, tuproqqa qaytadi va daraxtlarga yana oziq beradi.

Kim ishlatadi

Farrosh va bog‘bon hovlini tartibda saqlaydi, ekolog barglarning tuproqqa qaytishini o‘rganadi, rassom kuz ranglarini tasvirlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabga ketayotib qaysi daraxtlar barglarini deyarli to‘kib bo‘lganini, qaysilari hali yashil ekanini kuzating. Bu daraxt turiga bog‘liqmi?

Namunalar
Kuzda xlorofill yo‘qoladi, barg sariq (karotinoidlar) bo‘lib ko‘rinadi — shuning uchun tol va terak bargi kuzda sarg‘ayadi.
Archa ignabarglari yil bo‘yi almashadi, shuning uchun qishda ham yashil turadi; terak esa barcha bargini bir mavsumda to‘kadi.
Sinfda faoliyat

Kuzatish va gerbariy: kuzda 6 xil daraxt bargini yig‘ing (yerdan to‘kilgani), qog‘oz orasida quriting va rangiga qarab guruhlang (sariq, qizil, qo‘ng‘ir, yashil). Qaysi daraxt birinchi to‘kilishini yozib boring. Xavfsizlik: faqat yerdan to‘kilgan barglarni oling, daraxtga chiqmang, zaharli o‘simliklarga tegmang, ishdan so‘ng qo‘lni yuving.

Mashq
1
Xazonrezgilik nima?
2
Barglar nima uchun sarg‘ayadi yoki qizaradi?
3
Qishda bargini to‘kmaydigan 3 ta o‘simlik ayting.
4
Nima uchun qishda barglarni saqlash o‘simlik uchun xavfli bo‘lishi mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTuproq qopi tokchagaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →