ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Ildiz: turlari, tizimlari va ichki tuzilishi

Darslar 7–8 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
7

Ildiz turlari va tizimlari

Darslik: 21–22-betlar
MaqsadIldizning vazifasini, ildiz turlarini (asosiy, yon, qo‘shimcha) va ildiz tizimlarini (o‘q ildiz, popuk ildiz) ajratish.
Yangi so‘zlar
ildiz tizimi · root systemo‘q ildiz · taprootpopuk ildiz · fibrous rootqo‘shimcha ildiz · adventitious root
Tushuntirish

Ildiz — yuksak o‘simliklarning vegetativ organi. U o‘simlikni tuproqqa mahkamlaydi, tuproqdan suv va unda erigan mineral tuzlarni shimib, poya va barglarga yetkazadi. Novdadan farqli o‘laroq, ildizda barg bo‘lmaydi. Kelib chiqishiga ko‘ra ildizlar uch xil: asosiy ildiz urug‘ murtagidagi boshlang‘ich ildizdan o‘sadi, yon ildizlar asosiy yoki qo‘shimcha ildizdan shoxlanib chiqadi, qo‘shimcha ildizlar esa poya yoki bargdan hosil bo‘ladi. Bir o‘simlikning barcha ildizlari ildiz tizimini tashkil etadi. O‘q ildiz tizimida asosiy ildiz yaxshi rivojlangan, undan yon ildizlar chiqadi; u ko‘pchilik ikki urug‘pallali o‘simliklarga xos (g‘o‘za, no‘xat, loviya, na’matak). Popuk ildiz tizimida asosiy ildiz rivojlanmaydi, poya asosidan ko‘plab mayda qo‘shimcha ildizlar o‘sadi; u bir urug‘pallali o‘simliklarga xos (bug‘doy, arpa, makkajo‘xori).

Ildiz tizimlari
BelgiO‘q ildizPopuk ildiz
Asosiy ildizyaxshi rivojlangan, yon ildizlar chiqaradirivojlanmaydi
Ildizlarbitta yo‘g‘on asosiy ildizpoya asosidan ko‘plab mayda qo‘shimcha ildizlar
Xosikki urug‘pallalibir urug‘pallali
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shamolli kechadan keyin hovlidagi yosh daraxt qiyshayib qoladi. Bog‘bon uni ildizlari yoyilib, mustahkam ushlab turguncha qoziqqa bog‘lab qo‘yadi.

Kim ishlatadi

Fermer ekin turiga qarab ildizi chuqur yoki yuzaki bo‘lishini hisobga oladi, bog‘bon ko‘chatni to‘g‘ri o‘tqazadi, ekolog tuproq eroziyasiga qarshi ildizi mustahkam o‘simliklar ekadi.

Bugun sinab ko‘ring

Hovlida yoki ko‘chada yulib tashlangan bir tup begona o‘tni kattalar ruxsati bilan ko‘rib, ildizi bitta yo‘g‘on yoki ko‘p ingichka ekanini aniqlang.

Namunalar
G‘o‘za: o‘q ildiz tizimi — bitta yo‘g‘on asosiy ildiz va undan chiqqan yon ildizlar. Bug‘doy: popuk ildiz tizimi — poya tagidan chiqqan ko‘p ingichka ildizlar.
Makkajo‘xori va qulupnayda poyadan qo‘shimcha ildizlar o‘sadi; kesib suvga solingan tol novdasidan ham qo‘shimcha ildiz chiqadi.
Sinfda faoliyat

Tajriba: loviya va bug‘doy urug‘ini ho‘l paxta ustida shaffof idishda undiring. 7–10 kundan so‘ng ildiz tizimlarini solishtiring va chizing (loviya — o‘q ildiz, bug‘doy — popuk). Xavfsizlik: idishni o‘qituvchi ruxsati bilan ishlating, mog‘or paydo bo‘lsa qo‘l bilan tegmang, ish tugagach qo‘lni yuving.

Mashq
1
Ildizning uchta asosiy vazifasini ayting.
2
Qaysi o‘simliklarda o‘q ildiz, qaysilarida popuk ildiz bor: no‘xat, arpa, qovun, makkajo‘xori?
3
Qo‘shimcha ildizlar o‘simlikning qaysi organlaridan hosil bo‘ladi?
4
Nima uchun popuk ildiz tizimi tuproqni yaxshi ushlab turadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYomg‘ir o‘lchagichHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →