☰ Mundarija · Botanika

Qovoqdoshlar va qoqio‘tdoshlar oilalari

Darslar 54–55 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
54

Qovoqdoshlar oilasi

Darslik: 128-bet
MaqsadQovoqdoshlar oilasining belgilarini, ayrim jinsli gullarini, mevasini va vakillarini (oshqovoq, qovun, tarvuz, bodring) aytish.
Yangi so‘zlar
qovoqdoshlar (Cucurbitaceae) · gourd family (Cucurbitaceae)ayrim jinsli gul · unisexual flowerpalak · trailing stem (vine)qovoq meva · pepo (gourd fruit)
Tushuntirish

Qovoqdoshlar oilasiga 800 ga yaqin tur kiradi (hozirgi hisoblarda 900 dan ortiq); asosan bir va ko‘p yillik o‘tlar, poyasi (palagi) yoyilib yoki jingalaklari bilan ilashib o‘sadi. Barglari oddiy, ko‘pincha panjasimon bo‘lakli. Gullari to‘g‘ri, ayrim jinsli, hasharotlar changlatadi: gulkosacha 5 ta, gultoj 5 ta qo‘shilgan gultojbargdan iborat. Changchili gulda 5 changchi bor, ulardan 4 tasi 2 tadan juft bo‘lib qo‘shilgan, 1 tasi erkin; urug‘chili gulda esa 3 ta urug‘chibargdan hosil bo‘lgan bitta urug‘chi bor, shuning uchun changchili va urug‘chili gullarning formulasi alohida yoziladi. Mevasi — etdor, sersuv, tashqi qavati qattiq «qovoq meva» (pepo). Oshqovoq (Cucurbita) bir yillik poliz o‘simligi: poyasi mayin tukli, bargi yirik, gullari sariq; changchili va urug‘chili gullar bitta tupda yetiladi, changchililari oldinroq ochiladi; urug‘i moyga boy. Qovun (Cucumis melo; handalak ham shu tur navi), tarvuz (Citrullus lanatus), bodring (Cucumis sativus), idish-qovoq va qozonyuvg‘ich (lufa) shu oilaga kiradi. Itqovun — ekinzorlardagi achchiq, zaharli begona o‘simlik, uni yemang.

Namunalar
Oshqovoq: changchili va urug‘chili gullar bir tupda; changchili gullar yirik va oldin ochiladi; mevasi yirik, ichki qavati etdor.
Qovun, tarvuz va bodring — poliz va sabzavot ekinlari; ularning palagi yer bag‘irlab yoki jingalaklari bilan o‘sadi.
Sinfda faoliyat

Kuzatish: bodring yoki qovoq o‘simligining changchili va urug‘chili gullarini toping (urug‘chili gul tagida kichik meva ko‘rinadi), chizing. Mevani kesib, urug‘larni sanang. Xavfsizlik: pichoqni kattalar ishlatsin; mevalarni yuvib yeng; itqovunni yemang; chang allergiyasida ehtiyot bo‘ling; ari bor gul oldida shoshilmang.

Mashq
1
Qovoqdoshlar gullari nega «ayrim jinsli» deyiladi?
2
Changchili gulda nechta changchi va ular qanday joylashgan?
3
Bitta qovoq tupida 4 ta urug‘chili gul bo‘lsa va har biri meva bersa, 3 ta shunday tupdan nechta meva? (4 × 3)
4
Nima uchun qovoqdoshlarda changlanish hasharotlarga bog‘liq?