☰ Mundarija · Botanika

Poyaning ichki tuzilishi va o‘sishi

Darslar 13–14 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
13

Poyaning ichki tuzilishi

Darslik: 31–33-betlar
MaqsadDaraxt poyasining ko‘ndalang kesimida qatlamlarni (po‘kak, lub, kambiy, yog‘ochlik, o‘zak) ajratish va vazifasini aytish.
Yangi so‘zlar
po‘stloq · barklub (floema) · bast (phloem)kambiy · cambiumyog‘ochlik (ksilema) · wood (xylem)
Tushuntirish

Poya tayanch bo‘lib xizmat qiladi, moddalarni o‘tkazadi, zaxira oziq to‘playdi va vegetativ ko‘payishda qatnashadi. Tut daraxtining yosh novdasi ko‘ndalang kesilsa, tashqaridan ichkariga qarab quyidagi qatlamlar ko‘rinadi: bir qavat epiderma, po‘st parenximasi (tirik asosiy to‘qima), lub (floema), kambiy, yog‘ochlik (ksilema) va markazda o‘zak. Yozning ikkinchi yarmida po‘stda yasmiqchalar paydo bo‘ladi, tirik hujayralar ular orqali nafas oladi; po‘st asta-sekin po‘kaklashib po‘stloqqa aylanadi va novdani sovuq, issiq va mikroblardan saqlaydi. Lubda elaksimon naylar organik moddalarni barglardan boshqa organlarga o‘tkazadi; lub tolalari esa novdani pishiq va egiluvchan qiladi (kanop va zig‘ir tolalaridan ip va arqon tayyorlanadi). Yog‘ochlikdagi naylar orqali suv va mineral tuzlar ildizdan barcha organlarga ko‘tariladi; yog‘ochlik qattiq (eman, yong‘oq, o‘rik) yoki yumshoq (tol, terak) bo‘ladi. Lub bilan yog‘ochlik orasidagi yosh hujayralar — kambiy — doimo bo‘linib, poyani yo‘g‘onlashtiradi.

ichkarigatashqarigaYog‘ochlik(ksilema)Lub (floema)Kambiy hujayrasibo‘linadi
Namunalar
Kambiy hujayralarining ichkariga bo‘linganlari yog‘ochlikka, tashqariga bo‘linganlari lubga aylanadi — shuning uchun yog‘ochlik lubdan ancha yo‘g‘on bo‘ladi.
Yong‘oq va eman yog‘ochi qattiq — mebel va uy-ro‘zg‘or buyumlariga ishlatiladi; tol va terak yog‘ochi yumshoq.
Sinfda faoliyat

Ko‘ndalang kesim kuzatuvi: kattalar daraxt novdasidan (tut, tol, olma) 2–3 sm qalinlikdagi bo‘lakni arra yoki sekatör bilan kesadi. Lupada qatlamlarni (po‘stloq, lub, kambiy, yog‘ochlik, o‘zak) toping, rasmini chizib nomlang. Xavfsizlik: o‘tkir asbob faqat kattalarda; kesim silliq bo‘lishi uchun bola emas, o‘qituvchi ishlaydi; qo‘lni yuving.

Mashq
1
Poyaning ko‘ndalang kesimida tashqaridan ichkariga qaysi qatlamlar joylashgan?
2
Lub va yog‘ochlik orqali nimalar harakat qiladi?
3
Yasmiqchalar nima uchun kerak?
4
Nima uchun kanop va zig‘ir tolasidan arqon va ip tayyoriladi?