ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Poyaning ichki tuzilishi va o‘sishi

Darslar 13–14 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
13

Poyaning ichki tuzilishi

Darslik: 31–33-betlar
MaqsadDaraxt poyasining ko‘ndalang kesimida qatlamlarni (po‘kak, lub, kambiy, yog‘ochlik, o‘zak) ajratish va vazifasini aytish.
Yangi so‘zlar
po‘stloq · barklub (floema) · bast (phloem)kambiy · cambiumyog‘ochlik (ksilema) · wood (xylem)
Tushuntirish

Poya tayanch bo‘lib xizmat qiladi, moddalarni o‘tkazadi, zaxira oziq to‘playdi va vegetativ ko‘payishda qatnashadi. Tut daraxtining yosh novdasi ko‘ndalang kesilsa, tashqaridan ichkariga qarab quyidagi qatlamlar ko‘rinadi: bir qavat epiderma, po‘st parenximasi (tirik asosiy to‘qima), lub (floema), kambiy, yog‘ochlik (ksilema) va markazda o‘zak. Yozning ikkinchi yarmida po‘stda yasmiqchalar paydo bo‘ladi, tirik hujayralar ular orqali nafas oladi; po‘st asta-sekin po‘kaklashib po‘stloqqa aylanadi va novdani sovuq, issiq va mikroblardan saqlaydi. Lubda elaksimon naylar organik moddalarni barglardan boshqa organlarga o‘tkazadi; lub tolalari esa novdani pishiq va egiluvchan qiladi (kanop va zig‘ir tolalaridan ip va arqon tayyorlanadi). Yog‘ochlikdagi naylar orqali suv va mineral tuzlar ildizdan barcha organlarga ko‘tariladi; yog‘ochlik qattiq (eman, yong‘oq, o‘rik) yoki yumshoq (tol, terak) bo‘ladi. Lub bilan yog‘ochlik orasidagi yosh hujayralar — kambiy — doimo bo‘linib, poyani yo‘g‘onlashtiradi.

ichkarigatashqarigaYog‘ochlik(ksilema)Lub (floema)Kambiy hujayrasibo‘linadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Duradgorlik ustaxonasida maktab partasi taxtadan yasaladi. Taxta daraxt tanasining ichki, yog‘ochlik qismidan olinadi, tashqi po‘stloq esa avval olib tashlanadi. Shu sabab parta mustahkam va chidamli bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Duradgor yog‘ochning qattiq yoki yumshoqligini tanlaydi, mebel ustasi taxtani turiga qarab ishlatadi, o‘rmonchi daraxt tanasining ichki holatini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yog‘och buyum (qoshiq, stol yoki kursi oyog‘i)ni qarab, uning tolalari qaysi yo‘nalishda ketganini va qattiq-yumshoqligini aniqlang.

Namunalar
Kambiy hujayralarining ichkariga bo‘linganlari yog‘ochlikka, tashqariga bo‘linganlari lubga aylanadi — shuning uchun yog‘ochlik lubdan ancha yo‘g‘on bo‘ladi.
Yong‘oq va eman yog‘ochi qattiq — mebel va uy-ro‘zg‘or buyumlariga ishlatiladi; tol va terak yog‘ochi yumshoq.
Sinfda faoliyat

Ko‘ndalang kesim kuzatuvi: kattalar daraxt novdasidan (tut, tol, olma) 2–3 sm qalinlikdagi bo‘lakni arra yoki sekatör bilan kesadi. Lupada qatlamlarni (po‘stloq, lub, kambiy, yog‘ochlik, o‘zak) toping, rasmini chizib nomlang. Xavfsizlik: o‘tkir asbob faqat kattalarda; kesim silliq bo‘lishi uchun bola emas, o‘qituvchi ishlaydi; qo‘lni yuving.

Mashq
1
Poyaning ko‘ndalang kesimida tashqaridan ichkariga qaysi qatlamlar joylashgan?
2
Lub va yog‘ochlik orqali nimalar harakat qiladi?
3
Yasmiqchalar nima uchun kerak?
4
Nima uchun kanop va zig‘ir tolasidan arqon va ip tayyoriladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYorliqsiz ko‘chatlarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →