ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

O‘simliklar sistematikasi va bir hujayrali suvo‘tlar

Darslar 38–39 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
38

O‘simliklar sistematikasi haqida tushuncha

Darslik: 92–93-betlar
MaqsadSistematik birliklarni (tur, turkum, oila, sinf, bo‘lim) va qo‘sh nom bilan atash (binar nomenklatura) qoidasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
sistematika · systematics (classification)tur · speciesturkum · genusoila · family
Tushuntirish

O‘simliklarni belgilarining o‘xshashligi, kelib chiqishi va tarixiy rivojlanishiga qarab tartibga solish o‘simliklar sistematikasi deyiladi. Sistematik birliklar kichikdan kattaga: tur, turkum, oila, sinf (ajdod), bo‘lim, o‘simliklar dunyosi (zamonaviy sistemalarda oila bilan sinf orasida «qator» ham bor). Tur — barcha organlari o‘xshash, bir hududda uchraydigan, o‘zaro urug‘ berib ko‘paya oladigan o‘simliklar. Bir-biriga yaqin turlar turkumni, yaqin turkumlar oilani tashkil qiladi: bodom, olma, o‘rik, na’matak, do‘lana turkumlari ra’nodoshlar oilasiga kiradi. Bir urug‘pallalilar (loladoshlar, bug‘doydoshlar…) va ikki urug‘pallalilar (ra’nodoshlar, ituzumdoshlar, gulxayridoshlar…) ikki sinfni, ular birgalikda gulli (yopiq urug‘li) o‘simliklar bo‘limini tashkil qiladi. Turlarni ikki so‘z bilan — avval turkum, so‘ng tur nomi bilan — atash (binar nomenklatura) qoidasini shved olimi Karl Linney (1707–1778) joriy etgan; ilmiy nomlar lotin tilida yoziladi: sarimsoq piyoz — Allium sativum, bosh piyoz — Allium cepa (Allium — piyoz turkumi). G‘o‘za misolida: bo‘lim — gulli o‘simliklar, sinf — ikki urug‘pallalilar, oila — gulxayridoshlar, turkum — g‘o‘za (Gossypium), tur — Meksika g‘o‘zasi (Gossypium hirsutum).

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Urug‘ sotiladigan joyda ikkita qovun urug‘i paketi turli mahalliy nom bilan atalgan, ammo ikkalasining yorlig‘ida lotincha nom bir xil: Cucumis melo. Bu ularning bitta turning ikki navi ekanini bildiradi; yonma-yon ekilsa ular chatishib ketishi mumkin, shuning uchun sof urug‘ istagan dehqon ularni alohida dalalarga ekadi.

Kim ishlatadi

Botanik o‘simliklarni aniq nom bilan ro‘yxatga oladi, dorishunos dorivor o‘simlikni adashmay tanlaydi, urug‘ sotuvchisi xaridorga to‘g‘ri nav beradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki-uch kishidan bitta o‘simlikni, masalan, begona o‘tni yoki ko‘katni, qanday atashini so‘rang. Hammasi bir xil nom aytadimi?

Namunalar
Sariq do‘lana tog‘larda keng tarqalgan; barcha tuplarida gul, meva va barg o‘xshash — shu sababli ular bitta tur.
Olma (Malus domestica) va nok (Pyrus communis) — ikki xil turkum, lekin ikkalasi ra’nodoshlar oilasida: tuzilishi yaqin.
Sinfda faoliyat

«Sistematik zinapoya»: guruhlar kartochkalarda g‘o‘za, olma, bug‘doy uchun bo‘lim — sinf — oila — turkum — tur nomlarini zinapoya shaklida terishadi. Qo‘shimcha: 10 ta o‘simlik uchun mahalliy va lotincha nomlarni (Allium cepa — bosh piyoz…) moslashtirish o‘yini. Xavfsizlik: faqat qog‘oz kartochkalar, o‘yin paytida yugurmang.

Mashq
1
Sistematik birliklarni kichikdan kattaga tartiblab yozing.
2
Allium sativum va Allium cepa nomlarida qaysi so‘z turkumni, qaysi biri turni bildiradi?
3
G‘o‘zaning sistematik o‘rnini bo‘limdan turgacha ayting.
4
Nima uchun fanda har bir turning faqat mahalliy emas, lotincha ilmiy nomi ham kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQo‘l yuvish xonasi uchun suvHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →