O‘simliklar sistematikasi haqida tushuncha
O‘simliklarni belgilarining o‘xshashligi, kelib chiqishi va tarixiy rivojlanishiga qarab tartibga solish o‘simliklar sistematikasi deyiladi. Sistematik birliklar kichikdan kattaga: tur, turkum, oila, sinf (ajdod), bo‘lim, o‘simliklar dunyosi (zamonaviy sistemalarda oila bilan sinf orasida «qator» ham bor). Tur — barcha organlari o‘xshash, bir hududda uchraydigan, o‘zaro urug‘ berib ko‘paya oladigan o‘simliklar. Bir-biriga yaqin turlar turkumni, yaqin turkumlar oilani tashkil qiladi: bodom, olma, o‘rik, na’matak, do‘lana turkumlari ra’nodoshlar oilasiga kiradi. Bir urug‘pallalilar (loladoshlar, bug‘doydoshlar…) va ikki urug‘pallalilar (ra’nodoshlar, ituzumdoshlar, gulxayridoshlar…) ikki sinfni, ular birgalikda gulli (yopiq urug‘li) o‘simliklar bo‘limini tashkil qiladi. Turlarni ikki so‘z bilan — avval turkum, so‘ng tur nomi bilan — atash (binar nomenklatura) qoidasini shved olimi Karl Linney (1707–1778) joriy etgan; ilmiy nomlar lotin tilida yoziladi: sarimsoq piyoz — Allium sativum, bosh piyoz — Allium cepa (Allium — piyoz turkumi). G‘o‘za misolida: bo‘lim — gulli o‘simliklar, sinf — ikki urug‘pallalilar, oila — gulxayridoshlar, turkum — g‘o‘za (Gossypium), tur — Meksika g‘o‘zasi (Gossypium hirsutum).
Urug‘ sotiladigan joyda ikkita qovun urug‘i paketi turli mahalliy nom bilan atalgan, ammo ikkalasining yorlig‘ida lotincha nom bir xil: Cucumis melo. Bu ularning bitta turning ikki navi ekanini bildiradi; yonma-yon ekilsa ular chatishib ketishi mumkin, shuning uchun sof urug‘ istagan dehqon ularni alohida dalalarga ekadi.
Botanik o‘simliklarni aniq nom bilan ro‘yxatga oladi, dorishunos dorivor o‘simlikni adashmay tanlaydi, urug‘ sotuvchisi xaridorga to‘g‘ri nav beradi.
Ikki-uch kishidan bitta o‘simlikni, masalan, begona o‘tni yoki ko‘katni, qanday atashini so‘rang. Hammasi bir xil nom aytadimi?
«Sistematik zinapoya»: guruhlar kartochkalarda g‘o‘za, olma, bug‘doy uchun bo‘lim — sinf — oila — turkum — tur nomlarini zinapoya shaklida terishadi. Qo‘shimcha: 10 ta o‘simlik uchun mahalliy va lotincha nomlarni (Allium cepa — bosh piyoz…) moslashtirish o‘yini. Xavfsizlik: faqat qog‘oz kartochkalar, o‘yin paytida yugurmang.