☰ Mundarija · Botanika

O‘simliklar sistematikasi va bir hujayrali suvo‘tlar

Darslar 38–39 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
38

O‘simliklar sistematikasi haqida tushuncha

Darslik: 92–93-betlar
MaqsadSistematik birliklarni (tur, turkum, oila, sinf, bo‘lim) va qo‘sh nom bilan atash (binar nomenklatura) qoidasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
sistematika · systematics (classification)tur · speciesturkum · genusoila · family
Tushuntirish

O‘simliklarni belgilarining o‘xshashligi, kelib chiqishi va tarixiy rivojlanishiga qarab tartibga solish o‘simliklar sistematikasi deyiladi. Sistematik birliklar kichikdan kattaga: tur, turkum, oila, sinf (ajdod), bo‘lim, o‘simliklar dunyosi (zamonaviy sistemalarda oila bilan sinf orasida «qator» ham bor). Tur — barcha organlari o‘xshash, bir hududda uchraydigan, o‘zaro urug‘ berib ko‘paya oladigan o‘simliklar. Bir-biriga yaqin turlar turkumni, yaqin turkumlar oilani tashkil qiladi: bodom, olma, o‘rik, na’matak, do‘lana turkumlari ra’nodoshlar oilasiga kiradi. Bir urug‘pallalilar (loladoshlar, bug‘doydoshlar…) va ikki urug‘pallalilar (ra’nodoshlar, ituzumdoshlar, gulxayridoshlar…) ikki sinfni, ular birgalikda gulli (yopiq urug‘li) o‘simliklar bo‘limini tashkil qiladi. Turlarni ikki so‘z bilan — avval turkum, so‘ng tur nomi bilan — atash (binar nomenklatura) qoidasini shved olimi Karl Linney (1707–1778) joriy etgan; ilmiy nomlar lotin tilida yoziladi: sarimsoq piyoz — Allium sativum, bosh piyoz — Allium cepa (Allium — piyoz turkumi). G‘o‘za misolida: bo‘lim — gulli o‘simliklar, sinf — ikki urug‘pallalilar, oila — gulxayridoshlar, turkum — g‘o‘za (Gossypium), tur — Meksika g‘o‘zasi (Gossypium hirsutum).

Namunalar
Sariq do‘lana tog‘larda keng tarqalgan; barcha tuplarida gul, meva va barg o‘xshash — shu sababli ular bitta tur.
Olma (Malus domestica) va nok (Pyrus communis) — ikki xil turkum, lekin ikkalasi ra’nodoshlar oilasida: tuzilishi yaqin.
Sinfda faoliyat

«Sistematik zinapoya»: guruhlar kartochkalarda g‘o‘za, olma, bug‘doy uchun bo‘lim — sinf — oila — turkum — tur nomlarini zinapoya shaklida terishadi. Qo‘shimcha: 10 ta o‘simlik uchun mahalliy va lotincha nomlarni (Allium cepa — bosh piyoz…) moslashtirish o‘yini. Xavfsizlik: faqat qog‘oz kartochkalar, o‘yin paytida yugurmang.

Mashq
1
Sistematik birliklarni kichikdan kattaga tartiblab yozing.
2
Allium sativum va Allium cepa nomlarida qaysi so‘z turkumni, qaysi biri turni bildiradi?
3
G‘o‘zaning sistematik o‘rnini bo‘limdan turgacha ayting.
4
Nima uchun fanda har bir turning faqat mahalliy emas, lotincha ilmiy nomi ham kerak?