ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Yerda o‘simliklar dunyosining rivojlanishi

Darslar 59 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
59

Yerda o‘simliklar dunyosining rivojlanishi

Darslik: 139–141-betlar
MaqsadYerda o‘simliklar dunyosining rivojlanish bosqichlarini (suvo‘tlardan yopiq urug‘lilargacha) aytib, sabablarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
psilofitlar (riniya) · early land plants (psilophytes, Rhynia)qazilma · fossilurug‘li qirqquloqlar · seed fernsBo‘r davri · Cretaceous period
Tushuntirish

Dastlabki hayot suvda paydo bo‘lgan: taxminan 3,5 milliard yil avval bir hujayrali organizmlar, ularning ba’zilarida xlorofill paydo bo‘lib, bir hujayrali suvo‘tlarga o‘xshab qolgan, keyin ko‘p hujayrali suvo‘tlar kelib chiqqan. Uzoq vaqt suvo‘tlar dengizlarda hukmronlik qildi. Dengizlar sayozlashgan va iqlim o‘zgargan sari ba’zi suvo‘tlar sernam qirg‘oqlarga moslashdi — bular quruqlikka chiqqan dastlabki o‘simliklar bo‘lgan: psilofitlar, riniya, kuksoniya. Ularda ildiz va barg bo‘lmagan, shoxlangan poya uchida sporangiy bo‘lgan. Darslik bu o‘simliklarning quruqlikka chiqishini 570–510 million yil bilan bog‘laydi, hozirgi qazilma dalillar esa quruqlik o‘simliklarining paydo bo‘lishini taxminan 470–420 million yil avvalga (Ordovik–Silur) olib boradi. Keyin yo‘sinlar, plaunlar, qirqbo‘g‘imlar va qirqquloqlar rivojlandi; toshko‘mir davrida daraxtsimon qirqbo‘g‘im va qirqquloqlar 25–30 m ga yetgan o‘rmonlar hosil qilgan, ularning qoldiqlari ko‘mirga aylangan. Urug‘li qirqquloqlardan ochiq urug‘lilar chiqqan (darslikda 200 million yil, hozirgi hisoblarda ancha ertaroq, taxminan 300 million yil avval). Yopiq urug‘lilar taxminan 140 million yil avval paydo bo‘lgan va Bo‘r davridan boshlab juda tez tarqalib, Yer yuzida hukmron bo‘ldi. Undan ancha oldin iqlimning quruqlashishi daraxtsimon qirqquloq va qirqbo‘g‘im o‘rmonlarining kamayishiga, ochiq urug‘lilarning esa ko‘payishiga olib kelgan.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tabiiy tarix muzeyida tosh bo‘lagida qadimiy qirqquloq bargining izi saqlanib qolgan. U millionlab yil oldin yashagan o‘simlikdan darak beradi. Shu izlar orqali olimlar o‘simliklar qanday o‘zgargani haqida bilib oladi.

Kim ishlatadi

Paleobotanik qazilma o‘simliklarni o‘rganadi, muzey xodimi namunalarni saqlaydi, geolog tosh qatlamlarini yoshiga qarab ajratadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan muzeyga yoki muzey rasmlariga qarab, qazilma o‘simlik yoki tosh izlarini toping. Toshlarni sindirmang; faqat suratga olish yoki rasm chizish mumkin.

Namunalar
Qadimgi o‘simliklar zanjiri: bir hujayrali suvo‘tlar → ko‘p hujayrali suvo‘tlar → psilofitlar → yo‘sin, qirqbo‘g‘im, qirqquloq → ochiq urug‘lilar → yopiq urug‘lilar.
Toshko‘mir: qadimgi daraxtsimon qirqquloq va qirqbo‘g‘im o‘rmonlari botqoqqa ko‘milib, millionlab yillar davomida ko‘mirga aylangan.
Sinfda faoliyat

Taqqoslash: qirqbo‘g‘im, archa va na’matak (yoki gerbariy/rasm) ni solishtirib, o‘xshash va farqli belgilarni jadvalga yozing (ko‘payishi, urug‘, gul, meva). Vaqt chizig‘i: 1 metrli qog‘oz tasmada 3,5 milliard yilni belgilab, har bosqichni joylashtiring. Xavfsizlik: tabiatdan o‘simlikni zararlamang; archa va na’matakning tikanlaridan ehtiyot bo‘ling; qaychini ehtiyotkorlik bilan ishlating; qo‘lni yuving.

Mashq
1
Dastlabki quruqlik o‘simliklari qanday tuzilgan edi?
2
Yopiq urug‘lilar qachon paydo bo‘lgan va qaysi davrdan keng tarqala boshlagan?
3
3,5 milliard yildan 140 million yil ayirilsa, taxminan necha million yil qoladi? (3500 − 140)
4
Nima uchun iqlimning quruqlashishi qirqquloqsimonlarga noqulay, ochiq urug‘lilarga esa qulay bo‘lgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOxirgi sayr marshrutiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →