ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Yo‘sinlar bo‘limi

Darslar 42 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
42

Yo‘sinlar bo‘limi

Darslik: 100–102-betlar
MaqsadYo‘sinlarning tuzilishi va hayot siklini (funariya misolida) tushuntirish; ularni suvo‘tlardan farqlash.
Yangi so‘zlar
yo‘sin · mossrizoid · rhizoid (root-like thread)anteridiy / arxegoniy · antheridium (male organ) / archegonium (female organ)sporangiy · sporangium (spore capsule)
Tushuntirish

Yo‘sinlar eng qadimiy va eng sodda tuzilgan yuksak o‘simliklar bo‘lib, ular suvo‘tlardan kelib chiqqan deb hisoblanadi. Ularning ko‘pchiligi poya va bargdan iborat, lekin haqiqiy ildizi va o‘tkazuvchi naylari yo‘q: tuproqqa rizoidlar deb ataladigan ingichka iplar bilan yopishadi, suvni esa butun tanasi bilan yutadi. Shuning uchun ular past (4–5 mm dan 40 sm gacha) bo‘ladi va nam joylarda o‘sadi. Yuksak o‘simliklarda jinsiy bo‘g‘in (gametofit) bilan jinssiz bo‘g‘in (sporofit) gallanadi; yo‘sinlarda ko‘rinib turgan yashil o‘simlik — gametofit, ya’ni jinsiy bo‘g‘in ustun turadi. Funariyaning poya uchida anteridiylarda ikki xivchinli spermatozoidlar, kolbasimon arxegoniylarda esa bittadan tuxum hujayra yetiladi. Yomg‘ir suvida spermatozoid suzib borib tuxum hujayra bilan qo‘shiladi, zigotadan sporofit — band va uning uchidagi sporangiy (ko‘sakcha) — o‘sib chiqadi. Yetilgan sporalar tarqaladi, nam tuproqda ular yashil ipsimon o‘simtaga, undan kurtaklar orqali yangi barglik o‘simlikka aylanadi. Darslikda yo‘sinlarning 20 000 dan ortiq turi borligi aytilgan; hozirgi hisoblarga ko‘ra yo‘sinlarning o‘zi taxminan 12 000 tur, barcha yo‘sinsimonlar esa birgalikda 20 000 ga yaqin turni tashkil etadi.

Yo‘sin: ikki bo‘g‘in
Bo‘g‘inNimaQismlari
Gametofit (jinsiy)yashil o‘simlikpoya, barg, rizoidlar; anteridiy, arxegoniy
Sporofit (jinssiz)zigotadan o‘sadiband va sporangiy
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘bon tosh ostidagi doimiy nam, soya joyda yo‘sin o‘sib turganini payqaydi. Yo‘sin ildizsiz, butun tanasi bilan suv shimadi, shuning uchun u quruq joyda deyarli uchramaydi. Bu belgi bog‘bonga joyning namligi haqida ma’lumot beradi.

Kim ishlatadi

Bog‘bon yo‘sin orqali namlikni baholaydi, ekolog tabiiy hududlarning holatini yo‘sinlar bilan kuzatadi, botanik yo‘sin turlarini tasniflaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab hovlisi yoki ko‘cha chetida yo‘sin o‘sib turgan joy toping va quruq, quyoshli joyda yo‘sin bor-yo‘qligini solishtiring. Yo‘sinni yulmang.

Namunalar
!Lupa bilan ishlash
Lupa bilan quyoshga qaramang, nurni qog‘ozga yoki teriga to‘plamang; sirpanchiq nam joylarda ehtiyot bo‘ling.
Funariya (1–3 sm): poyasi ingichka, bargchalari bir qavat hujayrali, hujayralarda xlorofill donachalari bor; tuproqqa rizoidlar bilan mahkamlanadi. Erta bahorda ariq bo‘ylarida va zax devorlarda och yashil gilamcha hosil qiladi.
Hayot sikli: gametofit (barglik o‘simlik) → spermatozoid + tuxum hujayra → zigota → sporofit (band + sporangiy) → sporalar → yashil ip → yangi gametofit.
Sinfda faoliyat

Lupa bilan kuzatish: ariq bo‘yi yoki zax devordan funariya yoki boshqa yo‘sinning kichik bir parchasini oling (butun qoplamni yulib tashlamang), lupa ostida poya, barg va sporangiyli bandni toping, chizing. Xavfsizlik: lupa bilan quyoshga qaramang va nurni qog‘ozga yoki teriga to‘plamang; nam, sirpanchiq joylarda ehtiyot bo‘ling; qo‘lni yuving. Quritib gerbariy varag‘iga yopishtiring.

Mashq
1
Yo‘sinlar qanday tuzilgan va ular nima bilan tuproqqa birikadi?
2
Anteridiy va arxegoniyda nima hosil bo‘ladi?
3
Funariya poyalari 3 sm, sporangiyli bandli sporofit bo‘lsa, 10 ta shunday o‘simlikni qatorga qo‘ysak, jami qancha sm? (3 × 10)
4
Nima uchun yo‘sinlar urug‘lanishi uchun suv kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBayram sovg‘asi: so‘rovnomaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →