☰ Mundarija · Botanika

Loladoshlar va piyozdoshlar oilalari

Darslar 56–57 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
56

Loladoshlar oilasi

Darslik: 133–134-betlar
MaqsadLoladoshlar oilasining belgilarini, gul tuzilishini, vakillarini va ularni muhofaza qilish zarurligini aytish.
Yangi so‘zlar
loladoshlar (Liliaceae) · lily family (Liliaceae)oddiy gulqo‘rg‘on · simple perianth (tepals)piyozboshi · bulbQizil kitob · Red Book
Tushuntirish

Loladoshlar oilasi — dunyoning cho‘l, adir va tog‘larida o‘sadigan, piyozboshli yoki ildizpoyali ko‘p yillik o‘tlar (darslikda 400 ga yaqin tur aytilgan). Ilgari piyoz va shirach turkumlari ham shu oilada edi; keyin ular mustaqil oilalarga ajratilgan. Barglari oddiy, butun, parallel yoki yoysimon tomirli, poyada ketma-ket joylashgan. Gullari to‘g‘ri, ikki jinsli, yakka yoki to‘pgulda; gulqo‘rg‘on oddiy, gultojsimon, 6 bargcha ikki doirada (3+3); changchilar ham 6 ta (3+3), urug‘chi bitta, 3 ta urug‘chibargdan iborat. Formula: Og3+3 Ch3+3 U(3). Mevasi — ko‘sakcha (3 chanoqli) yoki rezavor meva. Bir urug‘pallali o‘simliklar: ularda gul qismlari 3 ga karrali, barg parallel tomirli, ildiz popuk. Lola urug‘dan va piyozboshidan ko‘payadi; urug‘dan o‘sgan lola bir necha yildan keyin gullaydi. O‘zbekistonda lolaning 23 turi o‘sadi (darslik bo‘yicha hammasi «Qizil kitob»da). Odamlarning ularni yulishi va piyozboshlarini kovlab olishi sonini kamaytirgan. Boychechak (Gagea) — mart boshida gullaydigan 10–15 sm li piyozboshli ko‘p yillik o‘t, sariq guli bor, tog‘ va adirlarda 30 ga yaqin turi o‘sadi.

Namunalar
Lola guli: 6 bargchali gulqo‘rg‘on (3+3), 6 changchi, 1 urug‘chi; mevasi 3 chanoqli ko‘sakcha; piyozboshidan va urug‘dan ko‘payadi.
Boychechak mart boshida, qor erishi bilan gullaydi: piyozboshchasidagi zaxira modda unga tez o‘sish imkonini beradi.
Sinfda faoliyat

Muhofaza: rasm yoki gerbariydan lola gulini o‘rganib, formulasini yozing. Maktab atrofida «Lolani asraymiz» plakati tayyorlang. Tirik lola va boychechakni yulmang, piyozboshini kovlamang. Xavfsizlik: loladoshlarning piyozboshi va gullarini yemang (ba’zilari zaharli); qo‘lni yuving; tog‘ yonbag‘rida kattalar bilan yuring.

Mashq
1
Loladoshlar gulining formulasi qanday va u nimani bildiradi?
2
Loladoshlar nega bir urug‘pallalilarga kiradi?
3
Bitta lolada 3 tashqi va 3 ichki gulqo‘rg‘on bargi hamda 3 tashqi va 3 ichki changchi bo‘lsa, jami nechta a’zo? (3 + 3 + 3 + 3)
4
Lolalar nega kamayib ketdi va nima qilish kerak?