ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Ituzumdoshlar va tokdoshlar oilalari

Darslar 52–53 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
52

Ituzumdoshlar oilasi

Darslik: 124–125-betlar
MaqsadItuzumdoshlar oilasining belgilarini, gul formulasini, madaniy va zaharli vakillarini aytish.
Yangi so‘zlar
ituzumdoshlar (Solanaceae) · nightshade family (Solanaceae)gajak to‘pgul · cyme-type inflorescencerezavor meva · berrynikotin · nicotine (poisonous alkaloid of tobacco)
Tushuntirish

Ituzumdoshlar mo‘tadil va tropik iqlimda keng tarqalgan; ko‘pchiligi bir va ko‘p yillik o‘tlar, qisman yarim buta va butalar. Ildizi o‘q ildiz, barglari oddiy, butun yoki bo‘lingan. Gullari biroz qiyshiq yoki to‘g‘ri, ikki jinsli, yakka yoki gajak to‘pgulda. Gul formulasi: Gk(5) Gt(5) Ch5 U1: kosacha 5 ta qo‘shilgan gulkosachabargdan, gultoj 5 ta qo‘shilgan gultojbargdan iborat, 5 changchi gultoj nayiga yopishgan, urug‘chi bitta; mevasi rezavor meva yoki ko‘sakcha. Kartoshkaning bo‘rtgan yerosti novdasi — tugunak: u poya, ildiz emas. Kartoshka (Solanum tuberosum), pomidor (Solanum lycopersicum), baqlajon (Solanum melongena), garmdori (Capsicum) sabzavot sifatida ekiladi. Qora ituzum (Solanum nigrum) — 25–50 sm li bir yillik begona o‘t, gullari oqish, sharsimon mevalari qorayib pishadi; mevalarni yemang, chunki tarkibida solanin kabi zaharli moddalar bo‘ladi (darslikda vitamin C ko‘pligi aytilgan, lekin uni xalq tabobatida kattalar bilmasdan ishlatmasin). Mingdevona (Hyoscyamus) va bangidevona (Datura) o‘ta zaharli, dorivor ham; tamaki (Nicotiana) bargidagi nikotin asab va qon tomirlarga zarar qiladi. Ituzumdoshlardan faqat bitta tur O‘zbekiston «Qizil kitob»iga kiritilgan.

Ituzumdoshlar guli
QismSoniBelgisi
Gulkosa5 bargqo‘shilgan
Gultoj5 bargqo‘shilgan
Changchi5gultoj nayiga yopishgan
Urug‘chi1—
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kattalar achchiq qalampirni to‘g‘raganda qo‘lini sovun bilan yaxshilab yuvadi va ko‘ziga tegizmaydi. Qalampir ham pomidor, baqlajon, kartoshka bilan bir oila, lekin uning mevasida o‘tkir modda bor.

Kim ishlatadi

Oshpaz o‘tkir qalampir bilan ehtiyot bo‘lib ishlaydi, dehqon ituzumdosh ekinlarni yetishtiradi, shifokor ba’zi oilaning zaharli o‘simliklaridan ogohlantiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Pomidor yoki baqlajonning bandidagi yashil qalpoqchaga qarab, uning shaklini tasvirlang. Bu gulning qaysi qismidan qolgan, deb o‘ylaysiz?

Namunalar
Pomidor va kartoshka gullari bir xil tuzilgan: qo‘shilgan 5 bo‘lakli gultoj, 5 changchi, bitta urug‘chi; pomidor mevasi — rezavor meva, kartoshka mevasi — yashil rezavor (yeb bo‘lmaydi).
!Zaharli ituzumdoshlar
Begona ituzum, mingdevona va bangidevonani terib olmang va og‘izga solmang; tegsangiz qo‘lni sovunlab yuving.
Yashil yoki o‘sib chiqqan kartoshka tugunagi solanin saqlaydi — zaharli: yeyishdan oldin yashil qismlarni kesib tashlash kerak.
Sinfda faoliyat

Taqqoslash: pomidor yoki kartoshka (yoki baqlajon) gulini kattalar kesib bergach, gulkosacha, gultoj, changchilar, urug‘chini ajrating va chizing; mevalarni kesib kesimini ko‘ring. Xavfsizlik: qora ituzum, mingdevona, bangidevonani terib olmang va og‘izga solmang; tegsangiz sovunlab yuving; kartoshkaning yashil qismini yemang.

Mashq
1
Ituzumdoshlar gul formulasini yozing va tushuntiring.
2
Kartoshkaning yeyiladigan qismi nima?
3
Bitta pomidor tupida 5 ta gajak, har birida 6 ta gul bo‘lsa, jami nechta gul? (5 × 6)
4
Nima uchun mingdevona va bangidevonani kichik bolalardan uzoq tutish kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBobo-buvilar uchun kitobchaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →