Ituzumdoshlar oilasi
Ituzumdoshlar mo‘tadil va tropik iqlimda keng tarqalgan; ko‘pchiligi bir va ko‘p yillik o‘tlar, qisman yarim buta va butalar. Ildizi o‘q ildiz, barglari oddiy, butun yoki bo‘lingan. Gullari biroz qiyshiq yoki to‘g‘ri, ikki jinsli, yakka yoki gajak to‘pgulda. Gul formulasi: Gk(5) Gt(5) Ch5 U1: kosacha 5 ta qo‘shilgan gulkosachabargdan, gultoj 5 ta qo‘shilgan gultojbargdan iborat, 5 changchi gultoj nayiga yopishgan, urug‘chi bitta; mevasi rezavor meva yoki ko‘sakcha. Kartoshkaning bo‘rtgan yerosti novdasi — tugunak: u poya, ildiz emas. Kartoshka (Solanum tuberosum), pomidor (Solanum lycopersicum), baqlajon (Solanum melongena), garmdori (Capsicum) sabzavot sifatida ekiladi. Qora ituzum (Solanum nigrum) — 25–50 sm li bir yillik begona o‘t, gullari oqish, sharsimon mevalari qorayib pishadi; mevalarni yemang, chunki tarkibida solanin kabi zaharli moddalar bo‘ladi (darslikda vitamin C ko‘pligi aytilgan, lekin uni xalq tabobatida kattalar bilmasdan ishlatmasin). Mingdevona (Hyoscyamus) va bangidevona (Datura) o‘ta zaharli, dorivor ham; tamaki (Nicotiana) bargidagi nikotin asab va qon tomirlarga zarar qiladi. Ituzumdoshlardan faqat bitta tur O‘zbekiston «Qizil kitob»iga kiritilgan.
| Qism | Soni | Belgisi |
|---|---|---|
| Gulkosa | 5 barg | qo‘shilgan |
| Gultoj | 5 barg | qo‘shilgan |
| Changchi | 5 | gultoj nayiga yopishgan |
| Urug‘chi | 1 | — |
Taqqoslash: pomidor yoki kartoshka (yoki baqlajon) gulini kattalar kesib bergach, gulkosacha, gultoj, changchilar, urug‘chini ajrating va chizing; mevalarni kesib kesimini ko‘ring. Xavfsizlik: qora ituzum, mingdevona, bangidevonani terib olmang va og‘izga solmang; tegsangiz sovunlab yuving; kartoshkaning yashil qismini yemang.