ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Urug‘ va uning tarkibi

Darslar 24 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
24

Urug‘

Darslik: 58–59-betlar
MaqsadUrug‘ning tuzilishini (murtak, endosperm, po‘st), bir va ikki urug‘pallali o‘simliklar urug‘ining farqini va urug‘ tarkibini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
murtak · embryourug‘palla · cotyledon (seed leaf)endosperm · endosperm (food store)don · grain (cereal fruit)
Tushuntirish

Urug‘ — urug‘li o‘simliklarning ko‘payish organi; u murtak, endosperm va po‘stdan iborat. Murtak ildizcha, poyacha, kurtakcha va urug‘pallalardan tuziladi — bu kelajak o‘simlikning boshlang‘ich organlari. Ikki urug‘pallali o‘simliklarda (g‘o‘za, loviya, no‘xat) murtakda ikkita urug‘palla bor, oziq moddalar ko‘pincha urug‘pallalarda saqlanadi; unib chiqqanda yer ustiga ikkita urug‘palla barg bilan chiqadi. G‘o‘za chigiti ustida qalin yog‘ochsimon po‘st bor, uning hujayralarida uzun tuklar — paxta tolasi o‘sadi. Bir urug‘pallali o‘simliklarda (bug‘doy, arpa, makkajo‘xori, sholi, suli) murtakda bitta urug‘palla bor, oziq moddalarning ko‘p qismi endospermada. Bug‘doy donida meva qobig‘i va urug‘ po‘sti qo‘shilib ketgan, ichida endosperm va murtak bor. Urug‘ tarkibida suv, mineral moddalar (qizdirilganda kul qoladi) va organik moddalar — kraxmal (bug‘doy, makkajo‘xori), oqsil (loviya, mosh, no‘xat), moy (yong‘oq, bodom, kungaboqar, g‘o‘za chigiti, yeryong‘oq) bo‘ladi. Zira va shivit urug‘ida efir moylari, achchiq bodom va shaftoli mag‘zida zaharli modda bor.

Urug‘pallalar bo‘yicha farq
GuruhUrug‘pallaOziq zaxirasi
Ikki urug‘pallali2 taurug‘pallalarda
Bir urug‘pallali1 taendospermada
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tegirmonda bug‘doy donining ichki, kraxmalga boy qismi maydalanib un bo‘ladi. Tashqi po‘stlog‘i esa kepak bo‘lib ajraladi. Nonvoy shu undan non yopadi. Un oq, kepak esa sarg‘ish-qo‘ng‘ir bo‘ladi.

Kim ishlatadi

Tegirmonchi donni un qilib tortadi, nonvoy qanday un kerakligini tanlaydi, oziq-ovqat texnologi dondan turli mahsulotlar tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda ikki xil non, un yoki don bo‘lsa, ularning rangi va qattiqligini solishtiring. Qaysi biri donning tashqi po‘stlog‘iga ko‘proq o‘xshaydi?

Namunalar
Loviya urug‘ini ho‘llab po‘stini ajratsak, ichida ikkita yirik urug‘palla va ular orasida kichik murtak (ildizcha, poyacha, kurtakcha) ko‘rinadi.
!Urug‘ tajribalari
Urug‘ni qizdirish faqat o‘qituvchida; achchiq bodom, shaftoli va o‘rik mag‘zini yemang — zaharli.
Kul bo‘lish tajribasi: urug‘ avval suv bug‘i beradi, so‘ng kuyadi (organik moddalar), oxirida kul qoladi (mineral moddalar). Kungaboqar urug‘ini qog‘ozga ezsak, moy dog‘i qoladi.
Sinfda faoliyat

Tajribalar: (1) Loviya va bug‘doy urug‘ini 12 soat suvda ivitib, ochib, qismlarini chizing va solishtiring (ikki va bir urug‘palla). (2) Kraxmalni aniqlash: bug‘doy yoki makkajo‘xori unini bir tomchi kuchsiz yod bilan sinab ko‘ring (ko‘karadi). (3) Moyni aniqlash: kungaboqar yoki yong‘oq mag‘zini oq qog‘ozda ezing — yog‘li dog‘ qoladi. (4) Suv va kul: urug‘ni quruq probirkada qizdirish faqat o‘qituvchi tomonidan (himoya ko‘zoynagi, qisqich), o‘quvchilar uzoqdan kuzatadi. Xavfsizlik: yod ichilmaydi; ochiq olov faqat o‘qituvchida; achchiq bodom, shaftoli va o‘rik mag‘zini yemang — zaharli; yong‘oq allergiyasi borlar ehtiyot bo‘lsin.

Mashq
1
Urug‘ qanday asosiy qismlardan iborat?
2
Ikki urug‘pallali va bir urug‘pallali o‘simliklarga 2 tadan misol keltiring.
3
Qaysi urug‘larda kraxmal, oqsil va moy ko‘p? Bittadan misol bering.
4
Nima uchun bug‘doy urug‘i unib chiqishida endosperma muhim?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliVaqt devoriHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →