ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Ko‘p hujayrali yashil suvo‘tlar, qo‘ng‘ir va qizil suvo‘tlar

Darslar 40–41 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
40

Ko‘p hujayrali yashil suvo‘tlar

Darslik: 97–98-betlar
MaqsadKo‘p hujayrali yashil suvo‘tlar (ulotriks, spirogira, kladofora, xara) tuzilishi, ko‘payishi va ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
ulotriks · Ulothrix (a filamentous green alga)rizoid · rhizoid (attachment cell)zoospora · zoospore (swimming spore)zigota · zygote
Tushuntirish

Chuchuk suvlarda yashaydigan ko‘p hujayrali yashil suvo‘tlarning ko‘pchiligi oddiy yoki shoxlangan iplar shaklida; ular o‘sish davomida hujayralari to‘xtovsiz bo‘linib, qattana doim kattalashib boradi. Ulotriks daryo va soylarda toshlar, yog‘ochlarga yopishib o‘sadi: tanasi shoxlanmagan ip, bir qator zanjirsimon hujayralardan iborat; tubidagi bitta hujayra rizoid bo‘lib, buyumga yopishtirib turadi; qolgan yashil hujayralarda belbog‘simon xromatofor bor. Jinssiz ko‘payishda hujayra 4 yoki 8 bo‘lakka bo‘linadi, ular to‘rtta xivchin bilan suzuvchi zoosporalar bo‘lib suvga chiqadi, so‘ng biror narsaga yopishib, ko‘ndalang bo‘linib yangi ip hosil qiladi. Jinsiy ko‘payishda ikki xivchinli, teng kattalikdagi jinsiy hujayralar (izogametalar) juft-juft qo‘shilib zigota hosil qiladi; zigota qalin po‘st bilan qoplanib tinim davrini o‘tadi, so‘ng to‘rt hujayraga bo‘linadi va ularning har biri yangi ipga aylanadi. Spirogira hovuz va sekin oqar suvlarda shoxlanmagan yirik silindrsimon hujayrali iplar bo‘lib, hech narsaga yopishmay suvda qalqib turadi. Kladofora — tallomi shoxlangan, bo‘yi 1 m gacha yetadigan suvo‘t; xara — ariq, hovuz va sholipoyada uchraydigan, 30–60 sm li sershox suvo‘t. O‘zbekiston suvo‘tlarini akademik A. M. Muzaffarov chuqur o‘rgangan. Suvo‘tlar suvni kislorodga boyitadi va baliqlar uchun oziq bo‘ladi.

Ko‘p hujayrali yashil suvo‘tlar
Suvo‘tTanasiBo‘yi, yashash joyi
Ulotriksshoxlanmagan ipdaryo va soylar
Spirogirashoxlanmagan ip, yirik silindrsimon hujayralarhovuz va sekin oqar suv
Xarasershox30–60 sm; ariq, hovuz, sholipoya
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sug‘orish kanalida yashil ipsimon suvo‘tlar to‘planib qolsa, suv oqimi sekinlashadi. Suv xodimlari ularni yig‘ib, kanalni tozalab turishadi, shunda suv dalalarga yetib boradi.

Kim ishlatadi

Suv xo‘jaligi xodimi kanalni tozalaydi, baliqchi suv havzasida suvo‘tlarni nazorat qiladi, ekolog suv ekotizimining holatini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan suvo‘tli hovuz yoki kanal rasmlarini internetdan yoki kitobdan ko‘ring va yashil iplar qanday ko‘rinishini tasvirlab bering. Suv yoniga yolg‘iz bormang.

Namunalar
Ulotriks ipi: bir qator hujayra; pastki rizoid hujayra toshga yopishgan, qolgan hujayralarning har birida belbog‘simon xromatofor bor.
Zoosporalar: ona hujayradan 4 yoki 8 ta, har biri 4 ta xivchinli — jinssiz ko‘payish. Izogametalar 2 ta xivchinli, qo‘shilib zigota beradi — jinsiy ko‘payish.
Sinfda faoliyat

Mikroskopda: hovuz yoki akvariumdan olingan ipsimon suvo‘t (spirogira yoki kladofora) dan preparat tayyorlab, hujayralar qatorini, xromatoforni va yadroni ko‘ring va chizing. Xavfsizlik: suv olishda faqat kattalar bilan; ko‘k-yashil «gullagan» suvga tegmang; qo‘lni sovunlab yuving; preparat oynalarini ehtiyot bo‘lib ushlang.

Mashq
1
Ulotriks tanasi qanday tuzilgan?
2
Zoospora nima? U qaysi ko‘payishda hosil bo‘ladi?
3
Ulotriks hujayrasi 8 ta zoosporaga bo‘linsa, har birida 4 ta xivchin bo‘lsa, jami nechta xivchin bor?
4
Nima uchun spirogira hech narsaga yopishmay suvda qalqib turadi, ulotriks esa yopishadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQog‘oz parchalari va elektrHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →