ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Changlanish va urug‘lanish

Darslar 32–33 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
32

Gullarning changlanishi

Darslik: 79–80-betlar
MaqsadChanglanish turlarini (chetdan, o‘z-o‘zidan, sun’iy) va hasharot hamda shamol yordamida changlanuvchi gullarning moslashishlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
changlanish · pollinationchetdan changlanish · cross-pollinationo‘z-o‘zidan changlanish · self-pollinationnektar · nectar
Tushuntirish

Changdonda yetilgan changning urug‘chi tumshuqchasiga tushishi changlanish deyiladi. Chetdan changlanishda chang bir gulning changdonidan boshqa gulning tumshuqchasiga hasharotlar, shamol, suv, qushlar orqali o‘tadi; ko‘p o‘simlikda chang va urug‘chi bir vaqtda yetilmaydi, shuning uchun bir gul o‘zini changlay olmaydi. Hasharotlar bilan changlanadigan gullar (olma, o‘rik, nok, beda, g‘o‘za) yorqin rangli, xushbo‘y, nektarli bo‘ladi; hasharot chang va nektar uchun kelib, tanasidagi tuklarga yopishgan changni boshqa gulga olib o‘tadi; tumshuqcha nam va yopishqoq. Shuning uchun gullash paytida bog‘ va paxta dalalariga asalari uyalari qo‘yiladi — bu hosilni va asal sifatini oshiradi. Shamol bilan changlanadigan o‘simliklar (makkajo‘xori, javdar, tol, terak, yong‘oq) gullari mayda, ko‘rimsiz, hidsiz, changi yengil va ko‘p; tol, terak, yong‘oq ko‘pincha barg chiqarishdan oldin gullaydi. Bug‘doy, arpa va sholi asosan o‘z-o‘zidan changlanadi; changchilari boshoqdan osilib chiqqanda shamol ham yordam beradi. O‘z-o‘zidan changlanishda bir gulning changi shu gulning tumshuqchasiga tushadi. Odam makkajo‘xori kabi o‘simliklarni sun’iy changlatadi — hosilni oshirish va yangi navlar yaratish uchun.

Chetdan:hasharotlar,shamol, suv,qushlarO‘z-o‘zidan: shugulningtumshuqchasigaSun’iy: odamchanglatadiChanglanish
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bahorda ba’zi odamlarda terak, tol va o‘tlar gullaganda aksirish va ko‘z qichishi kuchayadi. Shamol bilan changlanuvchi o‘simliklar havoga juda ko‘p chang chiqaradi, u esa sezgir odamlarga ta’sir qiladi.

Kim ishlatadi

Vrach allergiyali bemorga maslahat beradi, ob-havo xizmati chang miqdori haqida xabar beradi, bog‘bon changlanishga mos o‘simliklarni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bahorda derazaning tashqi tokchasi yoki to‘xtab turgan mashinada sarg‘ish chang bormi, qarang. Qo‘l bilan tegsangiz, keyin qo‘lingizni yuving.

Namunalar
Olma gulida asalari nektar yig‘adi, oyoqlari va tuklariga yopishgan chang boshqa gulning tumshuqchasiga tushadi — hasharot bilan chetdan changlanish.
Makkajo‘xori: supurgidagi changchili gullardan chang shamolda sochilib, so‘tadagi urug‘chili gullar ipiga (tumshuqchasiga) tushadi. Shamol yetmasa so‘ta siyrak donli bo‘ladi, shuning uchun sun’iy qo‘shimcha changlatiladi.
Sinfda faoliyat

«Changlatuvchi kim?»: kartochkalarda gullar (olma, makkajo‘xori, tol, g‘o‘za, beda, javdar) berilgan; guruhlar qaysi biri hasharot, qaysi biri shamol bilan changlanishini va nima uchun (rangi, hidi, chang miqdori) asoslaydi. Kuzatish: gullayotgan daraxtda ari yoki kapalakni uzoqdan kuzating. Xavfsizlik: ari, ninachi va hasharotlarga tegmang, ularni quvmang; ari chaqishiga allergiyasi borlar gullagan bog‘da yurmasin; asalari uyalariga yaqinlashmang.

Mashq
1
Changlanish deb nimaga aytiladi?
2
Hasharotlar bilan changlanuvchi gullar qanday belgilarga ega?
3
Shamol bilan changlanuvchi 3 ta o‘simlikni ayting.
4
Nima uchun tol va terak gullari ko‘rimsiz, lekin changi juda ko‘p?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEshik oldidagi ko‘lmakHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →