☰ Mundarija · Botanika

Bug‘doydoshlar oilasi. Laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 58 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
58

Bug‘doydoshlar (boshoqdoshlar) oilasi

Darslik: 137–138-betlar
MaqsadBug‘doydoshlar (boshoqdoshlar) oilasining belgilarini, bug‘doy va makkajo‘xori tuzilishini, vakillarini va oilaning ahamiyatini aytish; sinf va oila belgilarini aniqlash (laboratoriya).
Yangi so‘zlar
bug‘doydoshlar (Poaceae) · grass family (Poaceae)poxol (somon poya) · culm (straw stem)barg qini / tilcha · leaf sheath / liguledon · grain (caryopsis)
Tushuntirish

Bug‘doydoshlar oilasi (darslikda ~10 000 tur, hozir 11 000 dan ortiq) deyarli butun quruqlikda o‘sadigan bir, ikki va ko‘p yillik o‘tlar. Ildizi — qo‘shimcha ildizlardan iborat popuk ildiz. Poyasi silindrsimon, bo‘g‘imlarga bo‘lingan, ko‘pincha kovak — poxol (somon poya). Barglari ikki qator bo‘lib bo‘g‘imlarda o‘rnashgan; har bir bargda poyani o‘rab turgan barg qini, uzun nashtarsimon yaprog‘i va ular chegarasida yomg‘ir suvi qin ichiga kirmasligi uchun xizmat qiladigan yupqa parda — tilcha bor. Gullari mayda, rangsiz yoki ko‘kimtir, boshoqchalarda; boshoqchalar boshoq yoki ro‘vak to‘pgulga yig‘ilgan. Gul qipiqlar bilan o‘ralgan, changchilar ko‘pincha 3 ta, urug‘chi 1 ta, tumshuqchasi patsimon shoxlangan — shamolda changlanishga moslashuv. Mevasi quruq bir urug‘li don. Bug‘doy (Triticum aestivum), sholi (Oryza sativa), makkajo‘xori (Zea mays), arpa, oqjo‘xori — asosiy oziq-ovqat o‘simliklari. Makkajo‘xori bir uyli: changchi gullar uchida ro‘vakda, urug‘chi gullar barg qo‘ltig‘idagi so‘tada. Yovvoyi vakillar: tak-tak, qo‘ng‘irbosh (Poa bulbosa — cho‘l yaylovlari uchun yem), g‘umay, qamish, ajriq; g‘uchayir ajriq esa uzun ildizpoyali zararli begona o‘t. O‘zbekistonda oilaning 2 turi «Qizil kitob»da.

Namunalar
Bug‘doy: popuk ildiz, bo‘g‘imli poxol, barg qini va tilcha, murakkab boshoq to‘pgul; boshoqchada 2 ta qipiq; mevasi don; shamol changlatadi.
Makkajo‘xori: bir uyli; ro‘vak (changchili gullar) o‘simlik uchida, so‘ta (urug‘chili gullar) barg qo‘ltig‘ida; tumshuqchalar ipsimon «popuk» bo‘lib chiqib turadi.
Sinfda faoliyat

Laboratoriya (7-mashg‘ulot): bir va ikki urug‘pallalilarning gerbariy yoki tirik namunalarini (bug‘doy va loviya/rediska) olib, jadvalni to‘ldiring: sinfi, oilasi, ildiz tizimi, barg tomirlanishi, gul formulasi, to‘pguli, mevasi. Xavfsizlik: pinset, lupa va qaychini ehtiyotkorlik bilan ishlating; pichoqni kattalar ishlatsin; boshoq o‘tkir qiltiqlari terini tirnashi va ko‘zga tegishi mumkin — ko‘zni himoyalang; chang allergiyasida niqob; qo‘lni yuving.

Mashq
1
Bug‘doydoshlar bargi qanday qismlardan iborat?
2
Bug‘doy mevasi nima va nima uchun u shamol bilan changlanadi?
3
Boshoqda 18 ta boshoqcha, har birida 3 ta don bo‘lsa, jami nechta don? (18 × 3)
4
Nima uchun bug‘doyni bir urug‘pallali deymiz?