☰ Mundarija · Botanika

To‘pgullar va mevalar

Darslar 22–23 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
22

To‘pgullar

Darslik: 52–54-betlar
MaqsadTo‘pgul nima ekanini, oddiy va murakkab to‘pgul turlarini (shingil, boshoq, qalqoncha, so‘ta, soyabon, savatcha, kuchala) farqlash.
Yangi so‘zlar
to‘pgul · inflorescenceshingil · racemesavatcha · head (capitulum, “basket”)murakkab soyabon · compound umbel
Tushuntirish

Bir-biriga yaqin joylashgan bir nechta gullar yig‘indisi to‘pgul deyiladi. Yakka gullar lola, binafsha, behida bo‘ladi, ko‘p o‘simlikda esa gullar to‘pgulga yig‘iladi — to‘pgulda gullar yaxshiroq changlanadi. Gullari bitta asosiy gulpoyada joylashgan to‘pgul oddiy to‘pgul deyiladi: shingilda gullar gulbandlari bilan navbat bilan o‘rnashadi (karam, rediska, jag‘-jag‘); boshoqda gullar bandsiz (zubturum); qalqonchada pastki gullarning bandi uzunroq bo‘lib, gullar bir tekislikda turadi (olma, nok); so‘tada bandsiz gullar yo‘g‘on o‘qda (makkajo‘xorining urug‘chili gullari); boshchada kalta yo‘g‘on o‘qda sharsimon (sebarga); soyabonda bir xil uzunlikdagi gulbandlar bir nuqtadan chiqadi (piyoz); savatchada o‘q etli likopchasimon kengaygan va o‘rama barglar bilan o‘ralgan (kungaboqar, qoqio‘t); kuchala osilib turadi (yong‘oq, qayin, tol). Bir necha oddiy to‘pgul murakkab to‘pgulni hosil qiladi: murakkab soyabon (sabzi, shivit, petrushka), murakkab boshoq (bug‘doy, arpa, javdar), murakkab shingil (tok).

To‘pgullar
Oddiyshingil, boshoq, qalqoncha, so‘ta, boshcha, soyabon, savatcha, kuchala
Murakkabmurakkab soyabon, murakkab boshoq, murakkab shingil
Namunalar
Kungaboqar «guli» aslida savatcha to‘pgul: yuzlab mayda gul etli likopchada joylashgan; chetidagi sariq «gulbarglar» alohida til gullar.
Sabzi gullari murakkab soyabonga yig‘ilgan: asosiy gulpoya uchidagi har bir kichik soyabonchada mayda gullar bor.
Sinfda faoliyat

To‘pgul gerbariysi: maktab bog‘ida yoki gerbariyda 6 ta to‘pgulni toping, rasmini chizing va turini yozing (shingil, boshoq, soyabon, savatcha, kuchala…). Yoki «Gul-to‘pgul» kartochkalari: o‘simlik nomi — to‘pgul turi juftliklarini topish. Xavfsizlik: ari va hasharotli gullarga tegmang, allergiyasi borlar ehtiyot bo‘lsin.

Mashq
1
To‘pgul nima? Uning foydasi nimada?
2
Shingil, soyabon va savatchaga bittadan o‘simlik misol keltiring.
3
Bug‘doy to‘pguli qanday to‘pgul?
4
Nima uchun kuchala to‘pgul shamol bilan changlanadigan daraxtlarga (qayin, yong‘oq) xos?