ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Shakli o‘zgargan novdalar va barglar

Darslar 19 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
19

Shakli o‘zgargan novdalar

Darslik: 43–45-betlar
MaqsadShakli o‘zgargan yerosti (piyozbosh, tugunak, ildizpoya) va yerusti (mo‘ylov, gajak, tikan) novdalarni va o‘zgargan barglarni farqlash.
Yangi so‘zlar
piyozbosh · bulbtugunak · tuberildizpoya · rhizometikan · thorn / spine
Tushuntirish

Novda ham vazifasiga qarab shaklini o‘zgartirishi mumkin. Yerosti novdalar: piyozbosh (piyoz, lola, sarimsoq) — tubida qisqargan kalta poya, ustida etli (sersuv) zaxira to‘plovchi shakli o‘zgargan barglar va quruq qobiq bor; tubidan qo‘shimcha ildizlar o‘sadi. Tugunak (kartoshka, topinambur) — yerosti poyaning yo‘g‘onlashgan uchi, ko‘p kraxmal saqlaydi va «ko‘zcha»larida kurtaklar bor. Ildizpoya (g‘umay, qamish, ajriq, yalpiz, shirinmiya) — yerosti poya; unda qo‘shimcha ildiz, tangachasimon barg va kurtaklar bo‘ladi, zaxira to‘playdi va o‘simlikni ko‘paytiradi. Bu yerosti novdalar noqulay faslda o‘simlikni saqlaydi. Yerusti shakli o‘zgargan novdalar: qulupnay mo‘ylovi, bodring gajaklari, do‘lana tikanlari. Barglar ham o‘zgaradi: kaktus va zirk tikanga, no‘xatning uchki bargchalari gajakka aylangan; piyoz, karam va aloe barglari etli bo‘lib zaxira saqlaydi.

PiyozboshTugunakIldizpoyaShakli o‘zgarganyerosti novdalar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kuzda mahalla gulzorida ishchilar lola piyozboshlarini tuproqqa ko‘madi. Piyozboshda gul ochish uchun zaxira oziq yig‘ilgan, shuning uchun u qishdan keyin bahorda erta gulga kiradi.

Kim ishlatadi

Gulchi bahorgi gulzorlarni rejalashtiradi, dehqon kartoshka va sarimsoq kabi ekinlarni urug‘lik sifatida ekadi, bog‘bon ko‘paytirish uchun yer osti novdalaridan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Agar uydagi piyoz, sarimsoq yoki kartoshka unib chiqqan bo‘lsa, novda qayerdan chiqqanini ko‘ring. Yashil yoki ungan kartoshkani yemang.

Namunalar
Kartoshka tugunagiga kuchsiz yod eritmasi tomizilsa, u ko‘karadi: kraxmal borligi isbotlanadi. Kraxmal barglarda hosil bo‘lib, shakar shaklida tugunakka keladi va u yerda qayta kraxmalga aylanadi.
Kartoshka tugunagi ildizmeva emas, yerosti novda: unda «ko‘zcha»larda kurtak bor; sabzida esa kurtak yo‘q (ildiz).
Sinfda faoliyat

Amaliy ish: piyozni uzunasiga kesib (kattalar yordamida) qisqargan poya, etli barglar, quruq qobiq va qo‘shimcha ildizlarni toping va chizing. Kartoshka bo‘lagiga kuchsiz yod tomizib kraxmal reaksiyasini kuzating. Tajriba: piyoz boshini suvli stakan ustiga qo‘yib, 7–10 kunda ildiz va yashil novda o‘sishini yozing. Xavfsizlik: yod terini dog‘laydi, ichilmaydi; yodli kartoshkani yemang; pichoq faqat kattalarda; ko‘zingizni piyoz suvi tegmasligi uchun ishqalamang.

Mashq
1
Shakli o‘zgargan yerosti novdalarning uch turini ayting.
2
Piyozboshning qaysi qismida oziq moddalar to‘planadi?
3
Kartoshka tugunagi novdaning o‘zgarishi ekanini nima isbotlaydi?
4
Nima uchun g‘umay va ajriqni yo‘q qilish qiyin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKutubxonaga qaysi yo‘ldanHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →