Sho‘radoshlar oilasi
Sho‘radoshlar sahro, cho‘l, qumli va sho‘r yerlarda o‘sadigan 1500 ga yaqin tur (daraxt, buta, yarim buta va o‘tlar). Ular ko‘pincha etdor-sersuv; barglari oddiy, ba’zilarida juda kichik yoki butunlay yo‘qolgan. Gullari mayda, yashil yoki rangsiz, boshoqsimon yoki shingilsimon to‘pgulda; gulqo‘rg‘on oddiy, kosachasimon (taxminan 5 pardasimon bargcha), changchilar 2–5 ta, mevasi asosan yong‘oqcha. Hozirgi tizimlarda bu oila Amaranthaceae oilasining bir qismi sifatida ko‘riladi, lekin darslik nomi bilan o‘rganamiz. Oddiy lavlagi (Beta vulgaris) ikki yillik: birinchi yili yirik barg va yo‘g‘onlashgan ildizmeva, ikkinchi yili gul va meva hosil qiladi; ismaloq ham shu oilada. Saksovul (oq — Haloxylon persicum, qora — H. aphyllum) qumli cho‘lda o‘sadigan kichik daraxt; barglari mayda tangachasimon, bir yillik novdalarining bir qismi to‘kiladi — bu suv sarfini kamaytiradigan moslashuvdir. Saksovul ko‘chma qumni mustahkamlaydi, yoqilg‘i beradi, novdalari chorva uchun ozuqa. Teresken, izen, sho‘rak kabilar tuya va qorako‘l qo‘ylari uchun yem-xashak; itsigak (Anabasis aphylla) esa zaharli bo‘lib, undan hasharotlarga qarshi modda olinadi, shuning uchun unga tegmang.
Oshxonada lavlagi tilib qo‘yilganda qo‘l va taxta qizil rangga bo‘yaladi. Lavlagida kuchli qizil pigmentlar bor va ular sho‘radoshlar oilasiga xos. Xuddi shu oilaga ismaloq ham kiradi.
Oshpaz lavlagidan salat va sho‘rva tayyorlaydi, dehqon ismaloq va lavlagi yetishtiradi, oziq-ovqat sanoati tabiiy bo‘yoq sifatida ishlatadi.
Kattalar lavlagi bo‘lagini kessin, siz esa oq qog‘oz sochiqqa bosib, rang qanday o‘tishini ko‘ring. Keyin qo‘lingizni yuving.
Gerbariydan oq sho‘ra va olabo‘ta o‘simliklarini ko‘rib, barglari va gullarini lupa bilan solishtiring; qaysi sharoitda o‘sishini toping. Lavlagi ildizmevasini kattalar yordamida kesib, kesimida halqalarni ko‘ring. Xavfsizlik: pichoqni faqat kattalar ishlatsin; cho‘ldan o‘simlik yig‘ishda tikan, ilon va issiqdan ehtiyot bo‘ling; itsigak kabi zaharli o‘simliklarga tegmang; qo‘lni yuving.