ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Sho‘radoshlar va gulxayridoshlar oilalari

Darslar 49–50 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
49

Sho‘radoshlar oilasi

Darslik: 117–118-betlar
MaqsadSho‘radoshlar oilasining belgilarini, cho‘l sharoitiga moslashishini va vakillarini (lavlagi, saksovul) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
sho‘radoshlar · goosefoot family (Chenopodiaceae; now part of Amaranthaceae)saksovul · saxaul (Haloxylon)ildizmeva · root crop (swollen root)yong‘oqcha · nutlet
Tushuntirish

Sho‘radoshlar sahro, cho‘l, qumli va sho‘r yerlarda o‘sadigan 1500 ga yaqin tur (daraxt, buta, yarim buta va o‘tlar). Ular ko‘pincha etdor-sersuv; barglari oddiy, ba’zilarida juda kichik yoki butunlay yo‘qolgan. Gullari mayda, yashil yoki rangsiz, boshoqsimon yoki shingilsimon to‘pgulda; gulqo‘rg‘on oddiy, kosachasimon (taxminan 5 pardasimon bargcha), changchilar 2–5 ta, mevasi asosan yong‘oqcha. Hozirgi tizimlarda bu oila Amaranthaceae oilasining bir qismi sifatida ko‘riladi, lekin darslik nomi bilan o‘rganamiz. Oddiy lavlagi (Beta vulgaris) ikki yillik: birinchi yili yirik barg va yo‘g‘onlashgan ildizmeva, ikkinchi yili gul va meva hosil qiladi; ismaloq ham shu oilada. Saksovul (oq — Haloxylon persicum, qora — H. aphyllum) qumli cho‘lda o‘sadigan kichik daraxt; barglari mayda tangachasimon, bir yillik novdalarining bir qismi to‘kiladi — bu suv sarfini kamaytiradigan moslashuvdir. Saksovul ko‘chma qumni mustahkamlaydi, yoqilg‘i beradi, novdalari chorva uchun ozuqa. Teresken, izen, sho‘rak kabilar tuya va qorako‘l qo‘ylari uchun yem-xashak; itsigak (Anabasis aphylla) esa zaharli bo‘lib, undan hasharotlarga qarshi modda olinadi, shuning uchun unga tegmang.

Saksovul:ko‘chma qumnimustahkamlaydiTeresken, izen:tuya va qorako‘lqo‘ylari yemiItsigak: zaharli— tegmangSho‘radoshlarningahamiyati
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oshxonada lavlagi tilib qo‘yilganda qo‘l va taxta qizil rangga bo‘yaladi. Lavlagida kuchli qizil pigmentlar bor va ular sho‘radoshlar oilasiga xos. Xuddi shu oilaga ismaloq ham kiradi.

Kim ishlatadi

Oshpaz lavlagidan salat va sho‘rva tayyorlaydi, dehqon ismaloq va lavlagi yetishtiradi, oziq-ovqat sanoati tabiiy bo‘yoq sifatida ishlatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar lavlagi bo‘lagini kessin, siz esa oq qog‘oz sochiqqa bosib, rang qanday o‘tishini ko‘ring. Keyin qo‘lingizni yuving.

Namunalar
Saksovulning moslashuvi: mayda tangachasimon barglar, novdalarning bir qismi to‘kilishi, uzun ildiz — issiq quruq cho‘lda suvni tejaydi.
Lavlagi: ikki yillik; 1-yili ildizmeva (shakar lavlagi, oshxona lavlagi), 2-yili gul; mevasi yong‘oqcha, sentabrda pishadi.
Sinfda faoliyat

Gerbariydan oq sho‘ra va olabo‘ta o‘simliklarini ko‘rib, barglari va gullarini lupa bilan solishtiring; qaysi sharoitda o‘sishini toping. Lavlagi ildizmevasini kattalar yordamida kesib, kesimida halqalarni ko‘ring. Xavfsizlik: pichoqni faqat kattalar ishlatsin; cho‘ldan o‘simlik yig‘ishda tikan, ilon va issiqdan ehtiyot bo‘ling; itsigak kabi zaharli o‘simliklarga tegmang; qo‘lni yuving.

Mashq
1
Sho‘radoshlar qanday joylarda o‘sadi va barglari qanday?
2
Lavlagi nega ikki yillik o‘simlik deyiladi?
3
Saksovul qumi 50 ga maydonni mustahkamlasa, 3 xil maydonda esa nechta ga? (50 × 3)
4
Nima uchun saksovul bargi mayda tangachasimon?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski g‘ishtdan doira gulzorHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →