Burchoqdoshlar (dukkakdoshlar) oilasi
Burchoqdoshlar Yer sharining deyarli hamma joyida o‘sadigan 12 000 ga yaqin turni o‘z ichiga oladi (hozirgi hisoblarda bundan ancha ko‘p, 19 000 dan oshiq); asosan o‘tlar, qisman buta va daraxtlar. Ildizi o‘q ildiz bo‘lib, uning ustida tugunak bakteriyalar yashaydi: ular havodagi erkin azotni o‘simlik o‘zlashtira oladigan birikmalarga aylantiradi, buning evaziga o‘simlikdan oziq oladi, shuning uchun dukkakli ekinlardan keyin tuproq azotga boyiydi. Barglari ko‘pincha murakkab, yonbargchali, poyada ketma-ket joylashgan. Gullari qiyshiq, ikki jinsli; gultoji kapalak shaklida: ustida yirik «yelkancha» (bayroqcha), ikki yonida «eshkakchalar» (qanotchalar), pastda qo‘shilgan juft «qayiqcha». Changchilari 10 ta: 9 tasining iplari qo‘shilgan, 1 tasi erkin; urug‘chisi 1 ta; mevasi — dukkak. O‘tloq sebargasi (25–50 sm, uch yaproqli, kallaksimon to‘pgul), yantoq (ildizi chuqur, yer osti suviga yetadi), mosh, no‘xat, loviya, soya, yasmiq, yeryong‘oq (vatani Janubiy Amerika; changlangandan so‘ng gulli novda yerga egilib, mevasi tuproq ostida yetiladi) shu oilaga mansub. Oq akatsiya, tuxumak va gledichiya manzarali daraxtlardir. O‘zbekiston «Qizil kitob»ida eng ko‘p tur (60 ta atrofida) shu oiladan — astragal, oksitrops, tangao‘t turkumlari.
Mahalla oshxonasida mosh, no‘xat yoki loviyadan sho‘rva pishiriladi. Dukkakli donlarda oqsil ko‘p, shuning uchun ular har xil oilalar menyusida to‘yimli taom bo‘ladi. Ularni qadoqda yoki bozorda ko‘rish oson.
Dietolog to‘g‘ri ovqatlanishni maslahat beradi, oshpaz dukkakli donlardan taom tayyorlaydi, fermer ekinlarni almashtirib ekadi.
Uyda dukkakli don qadog‘i bo‘lsa, orqasidagi tarkibni o‘qing va «oqsil» (protein) qatoridagi qiymatni boshqa bir mahsulotniki bilan solishtiring.
Kuzatish: bir necha loviya yoki no‘xat urug‘ini nam paxtada o‘stiring; o‘sgan nihol ildizida (yoki yovvoyi sebarga/no‘xat ildizida) mayda tugunaklarni lupa bilan toping; gul bo‘lsa, yelkancha va qayiqchani ajrating. Xavfsizlik: xom loviyani yemang — pishirib yeyiladi; yeryong‘oq allergiyasi bor bolalar yeryong‘oq bilan ishlamasin; yovvoyi dukkaklilarni (akatsiya urug‘i, astragal) og‘izga olmang; qo‘lni yuving.