ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

O‘simlik hujayrasining tuzilishi

Darslar 4 · 1 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
4

O‘simlik hujayrasining tuzilishi

Darslik: 12–14-betlar
MaqsadO‘simlik hujayrasining qismlarini va ularning vazifalarini aytish, mikroskopda piyoz po‘sti hujayralarini kuzatish.
Yangi so‘zlar
hujayra · cellyadro · nucleusplastidalar · plastids (chloroplasts, chromoplasts, leucoplasts)vakuol · vacuole (filled with cell sap)
Tushuntirish

Hujayra — tirik organizmning eng kichik tarkibiy qismi; uni 1665-yilda ingliz olimi Robert Guk kashf etgan. O‘simlik hujayrasi qobiq, sitoplazma va yadrodan iborat. Qobiq kletchatka (sellyuloza)dan tuzilgan, mustahkam va tiniq bo‘lib, hujayrani himoya qiladi hamda shaklini saqlaydi. Sitoplazma — quyuqroq, rangsiz, doimo harakatlanuvchi modda, hujayra ishining asosiy qismi shu yerda boradi. Yadro irsiy belgilarni saqlaydi va hujayra bo‘linishini boshqaradi. Plastidalar uch xil: yashil xloroplastlarda fotosintez boradi, xromoplastlar gul va mevaga sariq-qizil rang beradi, rangsiz leykoplastlarda zaxira modda saqlanadi. Vakuol — hujayra shirasiga to‘lgan bo‘shliq; shirada 70–95% suv, unda shakar, tuzlar va boshqa moddalar erigan bo‘ladi. Bakteriya va ko‘k-yashil suvo‘tlarda (siyanobakteriyalarda) shakllangan yadro yo‘q.

QobiqSitoplazmaYadroXloroplastXromoplastLeykoplastPlastidalarVakuol(hujayrashirasi)O‘simlikhujayrasi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qizil karam salat uchun to‘g‘ralib yuvilganda suv binafsha tusga kiradi. Rang hujayra ichidagi hujayra shirasida bo‘ladi va hujayralar kesilganda tashqariga chiqadi. Demak, karam bargi ham har biri o‘z rangli shirasini saqlaydigan mayda hujayralardan iborat.

Kim ishlatadi

Laborant mikroskopda o‘simlik namunasini tekshiradi, seleksioner yangi nav hujayralarini o‘rganadi, oziq-ovqat texnologi mahsulot sifatini nazorat qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda qizil karam bo‘lsa, bargini mayda bo‘laklarga yirtib bir stakan suvga soling, bargning butun bo‘lagini esa ikkinchi stakan suvga qo‘ying. Bir soatdan keyin suv rangini solishtiring.

Namunalar
Pomidor yoki tarvuz mevasining eti kesilganda donador ko‘rinadi — bular ayrim yirik hujayralar, ularni oddiy ko‘z bilan ham ko‘rish mumkin.
!Mikroskop bilan ishlash
Pichoq va oynalar faqat o‘qituvchi nazoratida; mikroskopni ikki qo‘llab ko‘taring; quyosh nurini ko‘zgu bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aks ettirmang.
Piyoz po‘sti hujayralari cho‘ziq, zich joylashgan, plastidalari rangsiz. Chigit tolasi esa bitta hujayradan iborat va 3–4 sm gacha yetadi.
Sinfda faoliyat

Amaliy ish «Piyoz po‘sti preparati»: (1) piyoz etli qavatidan yupqa shaffof parda ajratib oling; (2) buyum oynasidagi suv tomchisiga qo‘ying; (3) qoplag‘ich oyna bilan yoping; (4) mikroskopda 10×–40× da ko‘ring va qobiq, sitoplazma, yadro, vakuolni daftarga chizing. Xavfsizlik: o‘tkir pichoq va oynalarni faqat o‘qituvchi nazoratida ishlating, shisha sinsa qo‘l bilan yig‘ishtirmang, mikroskopni ikki qo‘llab ko‘taring, quyosh nurini bevosita ko‘zgu bilan aks ettirmang.

Mashq
1
Hujayra qanday asosiy qismlardan iborat?
2
Qaysi plastida fotosintezni amalga oshiradi va nima uchun yashil?
3
Hujayra shirasi qayerda joylashgan va u asosan nimadan iborat?
4
Nima uchun pishgan olcha va qizil qalampir rangli bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIdishdagi kichik dunyoHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →