ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Ra’nodoshlar va karamdoshlar oilalari

Darslar 47–48 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
47

Ra’nodoshlar oilasi

Darslik: 112–114-betlar
MaqsadRa’nodoshlar oilasining belgilarini, gul tuzilishini, mevalarini va vakillarini aytish.
Yangi so‘zlar
ra’nodoshlar (Rosaceae) · rose family (Rosaceae)danakli meva · drupe (stone fruit)na’matak · dog rose / rosehip (Rosa)soxta meva · false fruit (fleshy part not from the ovary alone)
Tushuntirish

Ra’nodoshlar oilasiga Shimoliy Yarimsharning mo‘tadil mintaqalarida o‘sadigan 3000 ga yaqin tur — daraxt, buta va ko‘p yillik o‘tlar — kiradi. Barglari yonbargchali, oddiy yoki murakkab, poyada navbat bilan o‘rnashgan. Gullari ikki jinsli, to‘g‘ri, odatda 5 a’zoli: 5 gulkosachabarg, 5 erkin gultojbarg, juda ko‘p changchi, bitta yoki ko‘p urug‘chi; hasharotlar changlatadi. Tur va turkumlari juda xilma-xil bo‘lgani uchun gul tuzilishini bitta formula bilan ifodalab bo‘lmaydi (tipik: Gk5 Gt5 Ch∞ U1–∞). Mevalari ham har xil: shaftoli va o‘rik — bir danakli; olma va nok — olmasimon (darslikda «ko‘p danakli» deyilgan); malina — mayda danakchalardan iborat yig‘ma meva; qulupnayning «mevasi» — etdor gultuvagi, haqiqiy mevalari esa uning ustidagi mayda yong‘oqchalar. Oddiy na’matak — 2–3 m li tikanli buta; uning qizil «mevasi» soxta meva bo‘lib, C vitamini (askorbin kislotasi) va limon kislotasiga boy. Na’matak madaniy atirgullarning yovvoyi turi hisoblanadi; O‘zbekistonda yovvoyi olma, nok, olcha kabilar yangi navlar yaratishda muhim. O‘rta Osiyo noki va Olga sorbariyasi «Qizil kitob»ga kiritilgan (ro‘yxat yangilanib turadi).

O‘rik: birdanakliNok: olmasimonQulupnay: etdorgultuvak vamaydayong‘oqchalarNa’matak: qizilsoxta mevaRa’nodoshlarmevalari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bahorda mahalla bog‘ida olma, shaftoli, gilos va o‘rik bir-biriga o‘xshash yumshoq pushti-oq kosachalar bilan gullaydi. Gullari o‘xshash, chunki bu daraxtlar ra’nodoshlar oilasiga mansub qarindoshlar. Asalarilar ularning hammasiga qatnaydi, shuning uchun asalarichi uyalarni gullash vaqtiga qarab rejalashtiradi.

Kim ishlatadi

Bog‘bon mos daraxtlarni bir joyda ekadi, seleksioner yovvoyi nav bilan madaniy navni chatishtiradi, asalarichi gullash vaqtini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘chada ikki xil mevali daraxt gullarini yoki mevalarini (tegmasdan) solishtirib, o‘xshash tomonlarini toping: gul shakli, rangi, mevaning ichki bo‘lagi.

Namunalar
Na’matak: tikanli buta, barglari toq patsimon (5–9 yaproqcha), gullari yirik (8–9 sm), och pushti; mevasi qizil, etdor, ichida qattiq urug‘lar — C vitamini manbai.
Olma va nok: ikkalasi ham olmasimon mevali; nokning etida qattiq tosh hujayralari (sklereidlar) bor, shuning uchun mayda qum donalari seziladi.
Sinfda faoliyat

Gulni tekshirish: olma yoki o‘rik guli (ruxsat bilan, kattalar kesib bergan) ni uchli pinset va lupa bilan ajratib, 5 gulkosachabarg, 5 gultojbarg, changchilar va urug‘chini sanang va chizing. Xavfsizlik: pinset va qaychini ehtiyotkorlik bilan ishlating; chang allergiyasi bo‘lsa niqob taqing; bog‘dagi o‘simliklarni zararlamang; pestitsidlangan mevani yuvmasdan yemang.

Mashq
1
Ra’nodoshlar gulida nechta gulkosachabarg va gultojbarg bor?
2
Shaftoli, olma va malina mevalari qanday turlarga kiradi?
3
Bitta gulda 5 gulkosachabarg va 5 gultojbarg bo‘lsa, jami nechta barg? (5 + 5)
4
Nima uchun yovvoyi olma va nok seleksiyada qimmatli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMutolaa burchagi uchun gilamHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →