☰ Mundarija · Botanika

Ra’nodoshlar va karamdoshlar oilalari

Darslar 47–48 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
47

Ra’nodoshlar oilasi

Darslik: 112–114-betlar
MaqsadRa’nodoshlar oilasining belgilarini, gul tuzilishini, mevalarini va vakillarini aytish.
Yangi so‘zlar
ra’nodoshlar (Rosaceae) · rose family (Rosaceae)danakli meva · drupe (stone fruit)na’matak · dog rose / rosehip (Rosa)soxta meva · false fruit (fleshy part not from the ovary alone)
Tushuntirish

Ra’nodoshlar oilasiga Shimoliy Yarimsharning mo‘tadil mintaqalarida o‘sadigan 3000 ga yaqin tur — daraxt, buta va ko‘p yillik o‘tlar — kiradi. Barglari yonbargchali, oddiy yoki murakkab, poyada navbat bilan o‘rnashgan. Gullari ikki jinsli, to‘g‘ri, odatda 5 a’zoli: 5 gulkosachabarg, 5 erkin gultojbarg, juda ko‘p changchi, bitta yoki ko‘p urug‘chi; hasharotlar changlatadi. Tur va turkumlari juda xilma-xil bo‘lgani uchun gul tuzilishini bitta formula bilan ifodalab bo‘lmaydi (tipik: Gk5 Gt5 Ch∞ U1–∞). Mevalari ham har xil: shaftoli va o‘rik — bir danakli; olma va nok — olmasimon (darslikda «ko‘p danakli» deyilgan); malina — mayda danakchalardan iborat yig‘ma meva; qulupnayning «mevasi» — etdor gultuvagi, haqiqiy mevalari esa uning ustidagi mayda yong‘oqchalar. Oddiy na’matak — 2–3 m li tikanli buta; uning qizil «mevasi» soxta meva bo‘lib, C vitamini (askorbin kislotasi) va limon kislotasiga boy. Na’matak madaniy atirgullarning yovvoyi turi hisoblanadi; O‘zbekistonda yovvoyi olma, nok, olcha kabilar yangi navlar yaratishda muhim. O‘rta Osiyo noki va Olga sorbariyasi «Qizil kitob»ga kiritilgan (ro‘yxat yangilanib turadi).

O‘rik: birdanakliNok: olmasimonQulupnay: etdorgultuvak vamaydayong‘oqchalarNa’matak: qizilsoxta mevaRa’nodoshlarmevalari
Namunalar
Na’matak: tikanli buta, barglari toq patsimon (5–9 yaproqcha), gullari yirik (8–9 sm), och pushti; mevasi qizil, etdor, ichida qattiq urug‘lar — C vitamini manbai.
Olma va nok: ikkalasi ham olmasimon mevali; nokning etida qattiq tosh hujayralari (sklereidlar) bor, shuning uchun mayda qum donalari seziladi.
Sinfda faoliyat

Gulni tekshirish: olma yoki o‘rik guli (ruxsat bilan, kattalar kesib bergan) ni uchli pinset va lupa bilan ajratib, 5 gulkosachabarg, 5 gultojbarg, changchilar va urug‘chini sanang va chizing. Xavfsizlik: pinset va qaychini ehtiyotkorlik bilan ishlating; chang allergiyasi bo‘lsa niqob taqing; bog‘dagi o‘simliklarni zararlamang; pestitsidlangan mevani yuvmasdan yemang.

Mashq
1
Ra’nodoshlar gulida nechta gulkosachabarg va gultojbarg bor?
2
Shaftoli, olma va malina mevalari qanday turlarga kiradi?
3
Bitta gulda 5 gulkosachabarg va 5 gultojbarg bo‘lsa, jami nechta barg? (5 + 5)
4
Nima uchun yovvoyi olma va nok seleksiyada qimmatli?