ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Shakli o‘zgargan ildizlar va novda

Darslar 9–10 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
9

Shakli o‘zgargan ildizlar

Darslik: 26-bet
MaqsadShakli o‘zgargan ildizlarni (ildizmeva, tayanch, havo ildizlari) ajratish va ularning vazifasini aytish.
Yangi so‘zlar
metamorfoz · metamorphosis (change of form for a new job)ildizmeva · storage root (root vegetable)tayanch ildiz · prop (support) roothavo ildizi · aerial root
Tushuntirish

Ildizlar o‘z vazifasiga qarab shaklini o‘zgartirishi mumkin; bunday o‘zgarish metamorfoz, ildizlar esa shakli o‘zgargan ildizlar deyiladi. Ildizmevalar — asosiy ildizning yo‘g‘onlashib, zaxira oziq modda (shakar, kraxmal) to‘plashidan hosil bo‘ladi: sabzi, sholg‘om, turp, lavlagi, rediska. Ular ikki yillik o‘simliklarning birinchi yilidagi zaxirasi bo‘lib, ikkinchi yili gullash va urug‘ berish uchun sarflanadi. Tayanch ildizlar poyadan chiqqan qo‘shimcha ildizlar bo‘lib, o‘simlikni tik tutib turadi: makkajo‘xori va oq jo‘xorida poyaning pastki bo‘g‘imlaridan chiqadi. Tropik o‘rmonlarda ayrim o‘simliklarning havo ildizlari bor; masalan, banyan daraxtining shoxlaridan osilib tushgan ildizlar yerga yetib, qo‘shimcha tayanchga aylanadi. Ildizning shakli o‘zgarsa ham, uning kelib chiqishi o‘zgarmaydi.

Ildizmeva:asosiy ildizyo‘g‘onlashadiTayanch ildiz:poyabo‘g‘imlaridanchiqqanqo‘shimcha ildizHavo ildizi:shoxdan osilibyerga yetadi(banyan)Shakli o‘zgarganildizlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab devoriga chirmashib chiqqan o‘simlik poyasidan o‘sgan mayda ildizlar bilan g‘ishtga yopishib turadi. Uni sug‘urib olinsa, devorda ingichka ildizsimon iplar qolib ketadi. Bu ildizlar havoda poyadan o‘sib, o‘simlikni ushlab turadi.

Kim ishlatadi

Omborchi ildizmevalarni salqin joyda saqlaydi, oshpaz ularni taom uchun tanlaydi, fermer ildizmevali ekinlarni hosil uchun yetishtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Kattalar bilan sabzi yoki lavlagining kesib olingan tepa qismini, kesilgan yuzasini pastga qilib, sayoz suvli idishga qo‘ying. Bir necha kunda ko‘k novdalar chiqishini kuzating.

Namunalar
Sabzi va lavlagi — ildizmeva: yo‘g‘onlashgan asosiy ildiz zaxira modda saqlaydi. Sabzining to‘q sariq rangi — xromoplastlardagi pigmentdan.
Makkajo‘xori poyasi pastki bo‘g‘imlaridan tayanch ildizlar chiqarib, shamolda yotib qolmaydi.
Sinfda faoliyat

1-laboratoriya mashg‘uloti (ildiz turlari): gerbariy va tirik o‘simliklarda o‘q va popuk ildizni aniqlang va chizing; makkajo‘xori, qulupnay, ajriq misolida qo‘shimcha ildizlarni, sabzi, lavlagi, rediska, sholg‘om, turpda ildizmevalarni ko‘rib chizing. Xavfsizlik: ildizmevalarni pichoq bilan kattalar yordamida kesing, qo‘lni yuving, tuproqli o‘simliklarni ishlagandan so‘ng qo‘lni sovunlang.

Mashq
1
Ildizmevalarga 4 ta misol keltiring.
2
Tayanch ildizlar qaysi o‘simliklarda bo‘ladi va qanday vazifani bajaradi?
3
Nima uchun sabzi urug‘i ikkinchi yili ekilgan ildizmevadan olinadi?
4
Metamorfoz nima? Ildizdan misol bilan tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni sovg‘asiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →