☰ Mundarija · Botanika

Shakli o‘zgargan ildizlar va novda

Darslar 9–10 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
9

Shakli o‘zgargan ildizlar

Darslik: 26-bet
MaqsadShakli o‘zgargan ildizlarni (ildizmeva, tayanch, havo ildizlari) ajratish va ularning vazifasini aytish.
Yangi so‘zlar
metamorfoz · metamorphosis (change of form for a new job)ildizmeva · storage root (root vegetable)tayanch ildiz · prop (support) roothavo ildizi · aerial root
Tushuntirish

Ildizlar o‘z vazifasiga qarab shaklini o‘zgartirishi mumkin; bunday o‘zgarish metamorfoz, ildizlar esa shakli o‘zgargan ildizlar deyiladi. Ildizmevalar — asosiy ildizning yo‘g‘onlashib, zaxira oziq modda (shakar, kraxmal) to‘plashidan hosil bo‘ladi: sabzi, sholg‘om, turp, lavlagi, rediska. Ular ikki yillik o‘simliklarning birinchi yilidagi zaxirasi bo‘lib, ikkinchi yili gullash va urug‘ berish uchun sarflanadi. Tayanch ildizlar poyadan chiqqan qo‘shimcha ildizlar bo‘lib, o‘simlikni tik tutib turadi: makkajo‘xori va oq jo‘xorida poyaning pastki bo‘g‘imlaridan chiqadi. Tropik o‘rmonlarda ayrim o‘simliklarning havo ildizlari bor; masalan, banyan daraxtining shoxlaridan osilib tushgan ildizlar yerga yetib, qo‘shimcha tayanchga aylanadi. Ildizning shakli o‘zgarsa ham, uning kelib chiqishi o‘zgarmaydi.

Ildizmeva:asosiy ildizyo‘g‘onlashadiTayanch ildiz:poyabo‘g‘imlaridanchiqqanqo‘shimcha ildizHavo ildizi:shoxdan osilibyerga yetadi(banyan)Shakli o‘zgarganildizlar
Namunalar
Sabzi va lavlagi — ildizmeva: yo‘g‘onlashgan asosiy ildiz zaxira modda saqlaydi. Sabzining to‘q sariq rangi — xromoplastlardagi pigmentdan.
Makkajo‘xori poyasi pastki bo‘g‘imlaridan tayanch ildizlar chiqarib, shamolda yotib qolmaydi.
Sinfda faoliyat

1-laboratoriya mashg‘uloti (ildiz turlari): gerbariy va tirik o‘simliklarda o‘q va popuk ildizni aniqlang va chizing; makkajo‘xori, qulupnay, ajriq misolida qo‘shimcha ildizlarni, sabzi, lavlagi, rediska, sholg‘om, turpda ildizmevalarni ko‘rib chizing. Xavfsizlik: ildizmevalarni pichoq bilan kattalar yordamida kesing, qo‘lni yuving, tuproqli o‘simliklarni ishlagandan so‘ng qo‘lni sovunlang.

Mashq
1
Ildizmevalarga 4 ta misol keltiring.
2
Tayanch ildizlar qaysi o‘simliklarda bo‘ladi va qanday vazifani bajaradi?
3
Nima uchun sabzi urug‘i ikkinchi yili ekilgan ildizmevadan olinadi?
4
Metamorfoz nima? Ildizdan misol bilan tushuntiring.