ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Meva va urug‘larning tarqalishi hamda urug‘larning unishi

Darslar 34–35 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
34

Meva va urug‘larning tarqalishi

Darslik: 83–84-betlar
MaqsadMeva va urug‘larning tarqalish yo‘llarini (o‘zi, shamol, suv, hayvonlar, odam) misollar bilan tushuntirish.
Yangi so‘zlar
avtoxor o‘simlik · self-dispersing plant (autochore)qanotchali meva · winged fruittukchalar (popuk) · plumes / flufftarqalish · dispersal
Tushuntirish

Meva va urug‘lar tarqalishi o‘simlik turining yangi joylarga o‘rnashishi, ona o‘simlik soyasidan chiqishi uchun zarur. Tarqalish usuli mevaning tuzilishiga bog‘liq. O‘zi tarqatadiganlar (avtoxor o‘simliklar): xina (balzamin), ko‘pchilik dukkaklilar, burchoq, itqovun (o‘qotar bodring) — mevasi pishganda ichki bosim, pallalarning chatnashi yoki buralishi bilan urug‘ otilib chiqadi. Shamol: terak, tol, qoqio‘t, qo‘g‘a mevalari uchida yengil popuk (tuk) tutami bor — ular uchib, uzoq masofalarga boradi; qayrag‘och, shumtol, saksovul, zarang mevalarida qanotchalar bor. Suv: suv o‘tkazmaydigan qobiqli mevalar (nilufar, g‘umay, zubturum) suvda qalqib uzoqqa boradi. Hayvonlar va qushlar: tikanli, ilmoqli, yopishqoq mevalar jun va patga yopishadi; sersuv mevalarni yeb, hazm bo‘lmagan danak va urug‘larni chiqindi bilan boshqa joylarga tarqatadi. Odam eng ta’sirli tarqatuvchi: XX asr boshida yantoq urug‘i O‘rta Osiyodan keltirilgan beda urug‘iga aralashib Amerikaga borib qolgan. Tarqalish tufayli o‘simliklar yangi yerlarni egallaydi.

O‘zi (avtoxor)ShamolSuvHayvon vaqushlarOdamMeva va urug‘tarqalishi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sug‘orish mavsumi oldidan dehqonlar kanallarni tozalaydi. Oqayotgan suv begona o‘t urug‘larini olib ketadi, ularning ba’zilari dalaga tushib, o‘sha yerda unib chiqadi.

Kim ishlatadi

Dehqon begona o‘t urug‘i tarqalmasligi uchun kanalni tozalaydi, ekolog o‘simliklar yangi joylarga qanday yetib borishini o‘rganadi, muhandis esa tikanli mevalarning ilmoqlaridan ilashuvchi mahkamlagich yaratishda foydalangan.

Bugun sinab ko‘ring

Sayrdan qaytganda kiyimingizga yopishgan mayda urug‘ yoki mevalarni ehtiyotkorlik bilan tering va yoyib, qanday tarqalish uchun mosligini taxmin qiling.

Namunalar
Qoqio‘t mevasi yengil popuk bilan uchadi — shamol orqali tarqalish; olcha va gilos danagini qush yutib, uzoqda tashlaydi — hayvon (qush) orqali tarqalish.
Qayrag‘och va zarang mevasi qanotli: aylanib, shamolda ona o‘simlikdan uzoqqa tushadi. Itqovun pishganda bosim bilan urug‘ini otadi.
Sinfda faoliyat

«Tarqalish tahlili»: quritilgan meva va urug‘lar (qoqio‘t, zarang qanoti, olcha danagi, dukkak, tikanli meva) to‘plamini guruhlarga ajrating: shamol, suv, hayvon, o‘zi. Tajriba: zarang qanoti yoki qoqio‘t mevasini balandlikdan tashlab, tushish vaqtini mayda qanotsiz urug‘ bilan solishtiring. Xavfsizlik: tikanli mevalarga ehtiyot bo‘lib tegining; noma’lum mevani tatib ko‘rmang; balandlikdan tashlashda stulga tik turmang (o‘qituvchi tashlaydi).

Mashq
1
Shamol bilan tarqaladigan 3 ta o‘simlikni va ularning moslamasini ayting.
2
Avtoxor o‘simliklar deb nimaga aytiladi? Misol keltiring.
3
Hayvonlar urug‘ni qanday tarqatadi?
4
Nima uchun o‘simlik urug‘i ona o‘simlikdan uzoqqa tarqalishi foydali?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliNavro‘z uchun bug‘doy maysasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →