Meva va urug‘larning tarqalishi
Meva va urug‘lar tarqalishi o‘simlik turining yangi joylarga o‘rnashishi, ona o‘simlik soyasidan chiqishi uchun zarur. Tarqalish usuli mevaning tuzilishiga bog‘liq. O‘zi tarqatadiganlar (avtoxor o‘simliklar): xina (balzamin), ko‘pchilik dukkaklilar, burchoq, itqovun (o‘qotar bodring) — mevasi pishganda ichki bosim, pallalarning chatnashi yoki buralishi bilan urug‘ otilib chiqadi. Shamol: terak, tol, qoqio‘t, qo‘g‘a mevalari uchida yengil popuk (tuk) tutami bor — ular uchib, uzoq masofalarga boradi; qayrag‘och, shumtol, saksovul, zarang mevalarida qanotchalar bor. Suv: suv o‘tkazmaydigan qobiqli mevalar (nilufar, g‘umay, zubturum) suvda qalqib uzoqqa boradi. Hayvonlar va qushlar: tikanli, ilmoqli, yopishqoq mevalar jun va patga yopishadi; sersuv mevalarni yeb, hazm bo‘lmagan danak va urug‘larni chiqindi bilan boshqa joylarga tarqatadi. Odam eng ta’sirli tarqatuvchi: XX asr boshida yantoq urug‘i O‘rta Osiyodan keltirilgan beda urug‘iga aralashib Amerikaga borib qolgan. Tarqalish tufayli o‘simliklar yangi yerlarni egallaydi.
Sug‘orish mavsumi oldidan dehqonlar kanallarni tozalaydi. Oqayotgan suv begona o‘t urug‘larini olib ketadi, ularning ba’zilari dalaga tushib, o‘sha yerda unib chiqadi.
Dehqon begona o‘t urug‘i tarqalmasligi uchun kanalni tozalaydi, ekolog o‘simliklar yangi joylarga qanday yetib borishini o‘rganadi, muhandis esa tikanli mevalarning ilmoqlaridan ilashuvchi mahkamlagich yaratishda foydalangan.
Sayrdan qaytganda kiyimingizga yopishgan mayda urug‘ yoki mevalarni ehtiyotkorlik bilan tering va yoyib, qanday tarqalish uchun mosligini taxmin qiling.
«Tarqalish tahlili»: quritilgan meva va urug‘lar (qoqio‘t, zarang qanoti, olcha danagi, dukkak, tikanli meva) to‘plamini guruhlarga ajrating: shamol, suv, hayvon, o‘zi. Tajriba: zarang qanoti yoki qoqio‘t mevasini balandlikdan tashlab, tushish vaqtini mayda qanotsiz urug‘ bilan solishtiring. Xavfsizlik: tikanli mevalarga ehtiyot bo‘lib tegining; noma’lum mevani tatib ko‘rmang; balandlikdan tashlashda stulga tik turmang (o‘qituvchi tashlaydi).