☰ Mundarija · Botanika

Botanika, gulli o‘simliklar va hayotiy shakllar

Darslar 1–3 · 3 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
1

Botanika — o‘simliklar haqidagi fan

Darslik: 4–6-betlar
MaqsadBotanika fanining nimani o‘rganishini, uning asosiy bo‘limlarini va o‘simliklarning tabiat va inson hayotidagi ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
botanika · botany — the science of plantsfotosintez · photosynthesismorfologiya · morphology — external structure«Qizil kitob» · Red Book — list of endangered species
Tushuntirish

Botanika — biologiyaning o‘simliklarni o‘rganadigan bo‘limi. Nomi yunoncha «botane» (o‘t, ko‘kat, o‘simlik) so‘zidan olingan. Botanikaning bo‘limlari bor: morfologiya o‘simlikning tashqi tuzilishini, anatomiya ichki tuzilishini, fiziologiya hayotiy jarayonlarini (nafas olish, fotosintez, suv bug‘latish), sistematika esa o‘simliklarni guruhlarga ajratishni o‘rganadi. Geobotanika o‘simliklarning Yer yuzida tarqalishini, ekologiya ularning muhit bilan aloqasini, paleobotanika qazilma o‘simliklarni, algologiya suvo‘tlarni o‘rganadi. Yashil o‘simliklar fotosintezda organik modda hosil qiladi va havoga kislorod chiqaradi, shu bois ular boshqa tirik mavjudotlar uchun oziq va kislorod manbaidir. Odam o‘simliklardan oziq-ovqat, kiyim-kechak, qurilish materiali, qog‘oz va dori tayyorlaydi. Yo‘qolish xavfi ostidagi turlar O‘zbekiston «Qizil kitob»iga kiritilgan va muhofaza qilinadi.

Namunalar
Anatomiya: piyoz po‘stini mikroskopda ko‘rib hujayralarini sanash — ichki tuzilishni o‘rganish. Morfologiya: bargning shaklini, chetini, tomirlanishini tavsiflash — tashqi tuzilish.
Qadimgi yunon olimi Teofrast o‘simliklar haqidagi bilimlarni birinchi bo‘lib tizimga solgan. Beruniy (973–1048) «Kitob as-Saydana fit-tibb» asarida, Ibn Sino (980–1037) «Tib qonunlari» va «Kitob ush-shifo» asarlarida dorivor o‘simliklarni tavsiflagan.
Sinfda faoliyat

«Bo‘lim kartochkalari»: har bir kartochkada bitta tadqiqot savoli (masalan, «Cho‘lda qaysi o‘simliklar o‘sadi?») yoziladi. Guruhlar savolni qaysi bo‘lim (morfologiya, fiziologiya, ekologiya, geobotanika) o‘rganishini topadi.

Mashq
1
Botanika so‘zi qaysi tildan olingan va nimani anglatadi?
2
Quyidagilardan qaysi bo‘lim qaysi savolga javob beradi: tomir o‘sib chiqishi tezligi; barg shakli; o‘simlikning kelib chiqishi bo‘yicha guruhi?
3
O‘simliklarning inson uchun kamida to‘rtta foydasini sanang.
4
Nima uchun o‘simliklarni asrash kerak, ayniqsa «Qizil kitob»dagilarni?