Darslar 11–12 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
11
Poyalarning xilma-xilligi
Darslik: 28–29-betlar
MaqsadPoyalarning turlarini (yog‘och va o‘t poya; tik, ko‘tarilib o‘suvchi, o‘raluvchi, ilashuvchi, yoyiluvchi, o‘rmalovchi) farqlash.
Poya o‘simlik turi va o‘sish sharoitiga qarab turlicha bo‘ladi. Ichki tuzilishiga ko‘ra poyalar yog‘och (terak, qayrag‘och) va o‘t poyaga (arpa, ituzum) bo‘linadi; yog‘och poyada har yili yangi kurtaklardan o‘sish davom etadi va ko‘p yillik yerusti qismi hosil bo‘ladi, o‘t poyaning yerusti qismi ko‘pincha bir mavsum yashaydi. O‘sish yo‘nalishiga ko‘ra: tik o‘suvchi (terak, bug‘doy), ko‘tarilib o‘suvchi (sebarga), o‘raluvchi — tayanchga o‘ralib o‘sadi (qo‘ypechak, karnaygul), ilashuvchi — gajaklari bilan yopishadi (tok, no‘xat), yoyilib o‘suvchi (qovun, tarvuz, bodring) va o‘rmalovchi — yer bo‘ylab yotib bo‘g‘imlaridan qo‘shimcha ildiz chiqaradi (qulupnay, g‘ozpanja). Poyalar shoxlangan (olma, yong‘oq) yoki shoxlanmagan (palma) bo‘lishi mumkin. Poyalar shaklining xilma-xilligi bir maydonda ko‘p tur birga o‘sishiga imkon beradi: o‘simliklar yorug‘likka turli yo‘l bilan chiqadi.
Namunalar
Tok va no‘xat gajaklari bilan tayanchga ilashib ko‘tariladi; qo‘ypechak esa poyasining o‘zi bilan tayanchga o‘raladi.
Qulupnay uzun o‘rmalovchi poyalar (mo‘ylovlar) chiqaradi; ularning bo‘g‘imlarida ildiz hosil bo‘lib, yangi o‘simlik paydo bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
«Poya turini top»: maktab hovlisi yoki rasm to‘plamida 8 ta o‘simlikni toping va jadvalga yozing: nomi — poya turi (tik, o‘raluvchi, ilashuvchi, o‘rmalovchi…). Xavfsizlik: zaharli yoki tikanli o‘simliklarga qo‘l tegizmang (masalan, tikanli butalar), hamma o‘simlikni ko‘rib tanishing, tatib ko‘rmang.
Mashq
1
Yog‘och va o‘t poyaning farqi nima? Har biriga misol keltiring.
Yog‘och poya ko‘p yillik, yog‘ochlashgan (terak); o‘t poya yumshoq, yerusti qismi ko‘pincha bir mavsum yashaydi (arpa).
2
Tok, qo‘ypechak va qulupnay poyasi qanday o‘sadi?
Tok — gajak bilan ilashadi; qo‘ypechak — tayanchga o‘raladi; qulupnay — yer bo‘ylab o‘rmalaydi.
3
Ilashuvchi va o‘raluvchi poyaning farqi nimada?
Ilashuvchida gajaklar tayanchga yopishadi; o‘raluvchida poyaning o‘zi tayanchga o‘raladi.
4
Nima uchun poyalarning turli shakli o‘simliklarga foyda beradi?
Har xil o‘simlik yorug‘lik va joydan turlicha foydalanadi, shuning uchun bir joyda ko‘p tur yashay oladi.