ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Botanika

Mineral oziqlanish va moddalar harakati

Darslar 25–26 · 2 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
26

Poyada oziq moddalarning harakatlanishi

Darslik: 62–64-betlar
MaqsadPoyada suv va mineral tuzlar yog‘ochlik orqali, organik moddalar lub orqali harakatlanishini tajribalar bilan tushuntirish.
Yangi so‘zlar
yog‘ochlik naylari · xylem vesselselaksimon naylar · sieve tubespo‘stloqni halqasimon kesish · ring-barking (girdling)chilpish · pinching
Tushuntirish

Mineral tuzlar erigan suv yog‘ochlikdagi o‘lik naylar orqali ildizdan barglar tomon ko‘tariladi. Buni tajribada ko‘rish mumkin: bargli novdani rangli suvga solib, 2–3 soatdan keyin kessak, faqat yog‘ochlik bo‘yalgan bo‘ladi. Barglarda hosil bo‘lgan organik moddalar (asosan shakar) lubdagi elaksimon naylar orqali boshqa organlarga yetkaziladi: shakar sabzi va lavlagi ildizmevasida, boshqa o‘simliklarning meva va urug‘ida to‘planadi, kartoshka tugunagida kraxmalga aylanadi. Ikkinchi tajriba: tol yoki terakning ikkita bir xil novdasidan birining po‘stlog‘i halqa shaklida kesib olinadi, ikkalasi suvga qo‘yiladi; ikki haftadan keyin nazorat novdada pastki uchida ildiz paydo bo‘ladi, po‘stlog‘i kesilgan novdada esa ildizlar kesim halqasining yuqorisida chiqadi — organik moddalar pastga o‘ta olmay, kesim ustida to‘planadi. Demak, suv va minerallar yog‘ochlik, organik moddalar lub orqali harakat qiladi. Barcha organlar bir-biriga bog‘liq: ildiz suv bermasa, barglarda modda kam hosil bo‘ladi. G‘o‘zani chilpish organik moddalarni gul va mevaga yo‘naltiradi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Gulfurush gul dastasini idishga qo‘yishdan oldin poyaning uchini yangidan qiyshiq kesadi va suvni kuniga almashtiradi. Shunda gul uzoqroq turadi, chunki suv ko‘tariladigan naychalar to‘silib qolmaydi.

Kim ishlatadi

Gulfurush gullarni uzoq saqlaydi, bog‘bon ko‘chat novdalarini suvga qo‘yib ildiz oldiradi, qishloq xo‘jaligi mutaxassisi suv va oziq harakatini hisobga olib sug‘orishni tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda gul dastasi (yoki kattalar ruxsati bilan gul novdasi) bo‘lsa, idishdagi suvni har kuni yangilab, qaysi gul tezroq so‘lishini kuzating. Kesishni kattalar bajaradi.

Namunalar
Oq gulli o‘simlik (masalan, oq chinnigul yoki seldereyning bargli poyasi) siyoh yoki oziq-ovqat bo‘yog‘li suvda turganda gullari/tomirlari bo‘yaladi — suv naylar bo‘ylab ko‘tarilishining isboti.
Po‘stlog‘i halqasimon kesilgan daraxt asta-sekin quriydi: lub kesilgani uchun barglardagi shakar ildizga o‘tmaydi, ildiz och qoladi.
Sinfda faoliyat

Tajriba 1: bargli novda (balzamin yoki seldereyning poyasi) ni bo‘yoqli suvga 2–3 soatga qo‘ying, so‘ng ko‘ndalang va uzunasiga kesib (kattalar yordamida) yog‘ochlik qismining bo‘yalganini ko‘ring. Tajriba 2 (2 hafta): tol novdasi bilan po‘stloq halqasi tajribasi. Xavfsizlik: oziq-ovqat bo‘yog‘i yoki siyohdan foydalaning, ichmang; pichoq faqat kattalarda; kiyim dog‘lanishidan ehtiyot bo‘ling.

Mashq
1
Suv va minerallar poyaning qaysi qismi orqali ko‘tariladi?
2
Organik moddalar qaysi qavat orqali harakatlanadi va qayerda to‘planadi?
3
Po‘stlog‘i halqasimon kesilgan novdada ildiz nima uchun kesimning yuqorisida chiqadi?
4
Nima uchun g‘o‘zani chilpiydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTog‘oradagi yuk qayig‘iHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →