Darslar 1–3 · 3 ta dars · O‘. Pratov, A. To‘xtayev, F. Azimova, I. Saparboyev, M. Umaraliyeva. Biologiya (Botanika), 6-sinf. «O‘zbekiston» NMIU, Toshkent, 2017
3
O‘simliklarning hayotiy shakllari
Darslik: 8–11-betlar
MaqsadO‘simliklarning hayotiy shakllarini ajratish va har biriga misol keltirish.
Yangi so‘zlar
daraxt · treebuta · shrubyarimbuta · subshrub (semi-shrub)bir yillik, ikki yillik, ko‘p yillik o‘tlar · annual, biennial and perennial herbs
Tushuntirish
O‘simliklarning tashqi muhitga moslashgan tashqi ko‘rinishi hayotiy shakl deyiladi. Daraxt — bitta yo‘g‘on yog‘ochlashgan tanali, baland bo‘yli ko‘p yillik o‘simlik (olma, o‘rik, yong‘oq, terak). Buta bir nechta yog‘ochlashgan poyaga ega ko‘p yillik o‘simlik (na’matak, anor, qoraqat). Yarimbutaning poyasi faqat pastki qismida yog‘ochlashgan, yashil yuqori qismi qishda qurib qoladi (shuvoq, izen, sarsazan). Ko‘p yillik o‘tlarning yer ustki qismi qishda qurib, kurtaklari yer ostida qishlaydi (beda, qoqio‘t, lola). Ikki yillik o‘tlar birinchi yili vegetativ organlar hosil qilib zaxira to‘playdi, ikkinchi yili gullab meva beradi (sabzi, lavlagi, karam). Bir yillik o‘tlar bir yil ichida unib, gullab, meva tugib, hayotini tugatadi (bug‘doy, g‘o‘za, kungaboqar, pomidor).
Namunalar
Sabzi — ikki yillik: birinchi yili barg va to‘q sariq ildizmeva hosil qiladi, uni qishda saqlaymiz; urug‘ olish uchun ikkinchi yili ekilgan ildizmevadan gul poyasi o‘sadi.
Shuvoq (Artemisia) — yarimbuta; beda (Medicago sativa) — ko‘p yillik o‘t; na’matak (Rosa canina) — buta; terak (Populus) — daraxt.
Sinfda faoliyat
«Hayotiy shakl sayri»: sinfni 6 guruhga bo‘ling. Har bir guruh o‘z hayotiy shakli uchun maktab hovlisi yoki rasmlardan 3 ta misol topadi va doskaga yozadi. Eng to‘g‘ri va xilma-xil ro‘yxat g‘olib.
Mashq
1
Daraxt va butaning asosiy farqi nima?
Daraxtning bitta yo‘g‘on tanasi bor, butada bir nechta yog‘ochlashgan poya bo‘ladi.
2
Quyidagilarni guruhlang: kungaboqar, sabzi, anor, izen, qoqio‘t, chinor.
Bir yillik: kungaboqar; ikki yillik: sabzi; buta: anor; yarimbuta: izen; ko‘p yillik o‘t: qoqio‘t; daraxt: chinor.
3
Ikki yillik o‘simlik ikkinchi yili nima qiladi?
Gullaydi, meva va urug‘ hosil qiladi.
4
Nima uchun madaniy o‘simliklarning ko‘pchiligi bir yillik o‘tlar?
Ularni har yili ekib, bir mavsumda hosil olish mumkin; navini ham yangilash oson.