13
Qoldiqli bo‘lish
Darslik: 1-qism, 13-dars, 54–57-betlar
MaqsadQoldiqli bo‘lishni bajarish; bo‘linuvchini to‘liqsiz bo‘linma, bo‘luvchi va qoldiqqa ko‘ra topish.
Yangi so‘zlar
qoldiq · remainderto‘liqsiz bo‘linma · incomplete quotientqoldiqsiz bo‘linadi · divides exactlybo‘luvchi · divisor
Tushuntirish
Har doim ham sonlar qoldiqsiz bo‘linavermaydi. 23 ni 5 ga bo‘lsak, 4 chiqadi va 3 ortib qoladi: 23 = 5 × 4 + 3, buni 23 : 5 = 4 (qoldiq 3) deb ham yozamiz. Bunda 23 — bo‘linuvchi, 5 — bo‘luvchi, 4 — to‘liqsiz bo‘linma, 3 — qoldiq. Qoldiq har doim bo‘luvchidan kichik bo‘ladi. Qoldiq 0 bo‘lsa, son qoldiqsiz bo‘linadi deymiz. Bo‘linuvchini topish uchun to‘liqsiz bo‘linmani bo‘luvchiga ko‘paytirib, qoldiqni qo‘shamiz.
Namunalar
47 : 6 = 7 (qoldiq 5), chunki 6 × 7 = 42 va 47 − 42 = 5. Yozuvi: 47 = 6 × 7 + 5, qoldiq 5 < 6.
Sonni 15 ga bo‘lganda to‘liqsiz bo‘linma 12, qoldiq 7 chiqadi. Son: 15 × 12 + 7 = 180 + 7 = 187.
Sinfda faoliyat
«Qutilarga joylash»: 53 ta kubik 6 tadan qutiga solinadi. Bolalar kubiklarni haqiqatan joylab, nechta quti to‘lishini va nechta kubik ortishini aniqlaydilar.
Mashq
1
1 234 ni 25 ga qoldiqli bo‘ling.
49 (qoldiq 9)
2
52 ta qalam 8 tadan qutiga solindi. Nechta quti to‘ladi va nechta qalam ortadi?
6 quti, 4 qalam ortadi
3
Sonni 15 ga bo‘lganda to‘liqsiz bo‘linma 12, qoldiq 7 chiqadi. Sonni toping.
187
4
Nima uchun qoldiq bo‘luvchidan kichik bo‘lishi kerak?
Qoldiq bo‘luvchidan katta yoki teng bo‘lsa, yana bir marta bo‘lish mumkin edi.