☰ Mundarija · Matematika

Yoyilma, hajm; VI bob takrori

Darslar 53–55 · 3 ta dars · B.Q. Xaydarov. Matematika 5-sinf, 1–2-qismlar. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. Toshkent, 2020
53

Ko‘pyoqlarni yoyilmasiga ko‘ra yasash

Darslik: 2-qism, 53-dars, 64–65-betlar
MaqsadKo‘pyoqlarning yoyilmasi; yoyilmaga ko‘ra kub va boshqa jismlarni yasash.
Yangi so‘zlar
yoyilma · netbuklash chizig‘i · fold lineyopishtirish tasmasi · glue flapqirqish · cutting out
Tushuntirish

Jismni qirralari bo‘ylab qirqib yassi holatga keltirsak, uning yoyilmasi hosil bo‘ladi. Aksincha, yoyilmani qog‘ozga chizib, qirqib va buklab jismning o‘zini yasash mumkin. Kub yoyilmasi 6 ta kvadratdan iborat, ammo hamma 6 kvadratli shakl kub yasamaydi. Buklash joylari uzuq-uzuq chiziq bilan ko‘rsatiladi, yopishtirish uchun kvadratlarga tasmalar qo‘shiladi. Uchburchakli prizma yoyilmasi 2 ta uchburchak va 3 ta to‘rtburchakdan, to‘rtburchakli piramida yoyilmasi 1 ta to‘rtburchak va 4 ta uchburchakdan iborat. Silindr yoyilmasida 2 ta doira va 1 ta to‘g‘ri to‘rtburchak, konus yoyilmasida 1 ta doira va 1 ta sektor bor.

Namunalar
Qirrasi 3 cm bo‘lgan kub yoyilmasining yuzi: 6 ta kvadrat, 6 · 3 · 3 = 54 cm². Bu kub sirtining yuziga teng.
Asosi 4 cm tomonli kvadrat bo‘lgan piramida yoyilmasida 1 ta kvadrat va 4 ta bir xil uchburchak bo‘ladi: 5 ta yoq, piramidaning yoqlari soniga teng.
Sinfda faoliyat

«Kub yasaymiz»: katakli qog‘ozga qirrasi 4 cm bo‘lgan kubning yoyilmasini chizing, yopishtirish tasmalarini qo‘shing. Qaychi bilan qirqishda kattalar yordam bersin; buklab yelim bilan yopishtiring.

Mashq
1
Qirrasi 5 cm bo‘lgan kub yoyilmasining yuzi (cm²)?
2
Uchburchakli prizma yoyilmasida nechta bo‘lak (shakl) bor?
3
Silindr yoyilmasi qanday shakllardan iborat?
4
Nima uchun yoyilmadagi kvadratlar kubning yoqlariga mos keladi?