☰ Mundarija · Matematika

Fazoviy shakllar: ko‘pyoqlar, parallelepiped, kub

Darslar 51–52 · 2 ta dars · B.Q. Xaydarov. Matematika 5-sinf, 1–2-qismlar. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. Toshkent, 2020
51

Fazoviy shakllar. Ko‘pyoqlar

Darslik: 2-qism, 51-dars, 56–59-betlar
MaqsadYassi va fazoviy shakllarni farqlash; ko‘pyoq, prizma, piramida, uchlari, qirralari va yoqlari.
Yangi so‘zlar
ko‘pyoq · polyhedronprizma · prismpiramida · pyramidyoq, qirra, uch · face, edge, vertex
Tushuntirish

Yassi shakllar bitta tekislikda yotadi, fazoviy shakllar (jismlar) esa uch o‘lchamli bo‘ladi. Chegarasi yassi ko‘pburchaklardan iborat jism ko‘pyoq deyiladi. Ko‘pburchaklar ko‘pyoqning yoqlari, ularning tomonlari qirralari, uchlari esa ko‘pyoqning uchlari deyiladi. Prizmaning ikki yog‘i (asoslari) teng ko‘pburchak, qolgan yon yoqlari to‘rtburchaklardir. Piramidaning bir yog‘i (asosi) ko‘pburchak, yon yoqlari esa bitta umumiy uchga ega uchburchaklardir. Silindr, konus va shar ko‘pyoq emas, chunki ularning chegarasida yassi ko‘pburchaklar yo‘q; sharning sirti sfera deyiladi.

Namunalar
Uchburchakli prizma: 5 ta yoq (2 ta uchburchak asos va 3 ta to‘rtburchak yon yoq), 9 ta qirra, 6 ta uch.
To‘rtburchakli piramida: 5 ta yoq (1 ta asos va 4 ta uchburchak), 8 ta qirra, 5 ta uch. Silindr esa ko‘pyoq emas.
Sinfda faoliyat

«Uydagi jismlar»: uyingizdagi 6 ta jismni (quti, to‘p, shisha, banka, sharbat paketi va h.k.) topib, ularni «ko‘pyoq» va «ko‘pyoq emas» guruhlariga ajrating.

Mashq
1
Beshburchakli prizmaning nechta yog‘i bor?
2
Uchburchakli piramidaning nechta qirrasi bor?
3
Quyidagilardan qaysi biri ko‘pyoq: konus, kub, shar?
4
Nima uchun silindr ko‘pyoq emas?