☰ Mundarija · Matematika

Ulushlar va oddiy kasrlar

Darslar 41–42 · 2 ta dars · B.Q. Xaydarov. Matematika 5-sinf, 1–2-qismlar. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. Toshkent, 2020
41

Ulushlar va oddiy kasrlar

Darslik: 2-qism, 41-dars, 18–23-betlar
MaqsadUlush va oddiy kasr tushunchasi; kasrning surati va maxraji; sonning qismini topish.
Yangi so‘zlar
ulush · shareoddiy kasr · common fractionsurat · numeratormaxraj · denominator
Tushuntirish

Aylananing barcha nuqtalari uning markazidan baravar uzoqlikda yotadi; aylana bilan chegaralangan tekislik bo‘lagi doira deyiladi, doira diametri radiusidan 2 marta uzun. Butun narsa teng bo‘laklarga bo‘linsa, har bir bo‘lak ulush deyiladi. Masalan, tortni teng 8 bo‘lakka bo‘lsak, har bir bo‘lak «sakkizdan bir» ulush bo‘ladi. Agar 8 ta ulushdan 3 tasi olinsa, «sakkizdan uch» hosil bo‘ladi va u 3/8 deb yoziladi. Bunday yozuv oddiy kasr deyiladi: kasr chizig‘ining tagidagi son maxraj (butun nechta ulushga bo‘linganini bildiradi), tepasidagi son surat (nechta ulush olinganini bildiradi). Yarim — 1/2, chorak — 1/4, nimchorak — 1/8. Sonning qismini topish uchun sonni maxrajga bo‘lib, suratga ko‘paytiramiz.

Namunalar
Uzunligi 36 m bo‘lgan arqonning 5/9 qismini topamiz: 36 : 9 = 4 (m) — bitta ulush, 4 · 5 = 20 (m).
Yo‘lning 14 km i ichidan 3 km bosib o‘tildi. 3 soni 14 ning 3/14 qismini tashkil qiladi, chunki butun 14 ta ulush, olingani 3 ta.
Sinfda faoliyat

«Qog‘oz buklash»: katta qog‘oz tasmani buklab 8 ta teng bo‘lakka ajrating, 5 tasini bo‘yang va kasrni yozing (5/8). Qaychi kerak bo‘lsa, kattalardan yordam so‘rang.

Mashq
1
Pitsa 6 teng bo‘lakka bo‘lindi, 4 bo‘lagi yeyildi. Yeyilgan qism qanday kasr bilan yoziladi?
2
48 ta olmaning 3/8 qismi nechta?
3
Sinfdagi 30 o‘quvchidan 23 tasi qiz. Qizlar sinfning qanday qismini tashkil qiladi?
4
Nima uchun kasrning maxraji nolga teng bo‘la olmaydi?