ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Murakkab shakllar yuzi va yuz o‘lchov birliklari

Darslar 37–38 · 2 ta dars · B.Q. Xaydarov. Matematika 5-sinf, 1–2-qismlar. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. Toshkent, 2020
37

Murakkab shakllarning yuzi

Darslik: 2-qism, 37-dars, 5–8-betlar
MaqsadMurakkab shakl yuzini qismlarga bo‘lish va to‘ldirish usullari bilan topish; to‘g‘ri burchakli uchburchak yuzi.
Yangi so‘zlar
teng shakllar · equal figuresmurakkab shakl · composite figureto‘ldirish usuli · completing methoduchburchak yuzi · area of a triangle
Tushuntirish

Birining ustiga qo‘yilganda ustma-ust tushadigan shakllar teng shakllar deyiladi; ularning yuzlari ham teng. Shaklning yuzi uni tashkil qilgan qismlar yuzlarining yig‘indisiga teng. To‘g‘ri to‘rtburchakni diagonal ikkita teng uchburchakka ajratadi, shuning uchun to‘g‘ri burchakli uchburchakning yuzi mos to‘g‘ri to‘rtburchak yuzining yarmiga teng. Murakkab shakl yuzini uch usulda topish mumkin: uni to‘g‘ri to‘rtburchaklarga bo‘lib yuzlarini qo‘shish; boshqacha bo‘lib qo‘shish; yoki katta to‘g‘ri to‘rtburchakkacha to‘ldirib, ortiqcha qismning yuzini ayirish. Hamma usulda javob bir xil chiqishi kerak.

ABCD
a = 8b = 6P = 2 · (8 + 6) = 28 S = 8 · 6 = 48

P = 28 · S = 48

P — tomonlar yig‘indisi, S — katakchalar soni

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab hovlisi 13 m uzunlik va 9 m kenglikda. Bir burchagida 6 m × 3 m li qum maydoncha bor, uni asfaltlamaydilar. Asfaltlanadigan yuz: 13 · 9 − 6 · 3 = 117 − 18 = 99 m².

Kim ishlatadi

Quruvchi murakkab shakldagi xonaning polini qismlarga bo‘lib hisoblaydi, dehqon noto‘g‘ri shaklli dalani bo‘laklarga ajratadi, me’mor loyiha chizmasida yuzlarni qo‘shadi.

Bugun sinab ko‘ring

To‘g‘ri to‘rtburchak shaklidagi xona yoki gilamni tanlang, burchagida biror narsa (masalan, shkaf) tursin. Butun joyning va burchakdagi joyning tomonlarini qadam bilan o‘lchab, ayirish yo‘li bilan bo‘sh yuzni kvadrat qadamlarda toping.

Namunalar
10 cm6 cm4 cm3 cm
G-shakl: tashqi to‘g‘ri to‘rtburchak 10 × 6 cm, burchagidan 4 × 3 cm kesib olingan. Ayirish: 10 × 6 − 4 × 3 = 60 − 12 = 48 cm². Qo‘shish: 10 × 3 + 6 × 3 = 30 + 18 = 48 cm².
8 cm6 cm
Katetlari 8 cm va 6 cm bo‘lgan to‘g‘ri burchakli uchburchak 8 × 6 to‘g‘ri to‘rtburchakning yarmi: S = 8 × 6 : 2 = 24 cm².
Sinfda faoliyat

«Qirqib joylash»: bolalar katakli qog‘ozda L-shakl chizadilar, uni ikkita to‘g‘ri to‘rtburchakka ajratib yuzini hisoblaydilar, so‘ng kataklarni sanab tekshiradilar (qaychini kattalar yordamida ishlatadilar).

Mashq
1
20 cm × 12 cm to‘g‘ri to‘rtburchak ikki qismga bo‘lindi, birining yuzi 150 cm². Ikkinchisining yuzi?
2
Katetlari 14 cm va 9 cm bo‘lgan to‘g‘ri burchakli uchburchakning yuzini toping (cm²).
3
12 × 9 cm to‘g‘ri to‘rtburchakdan 5 × 4 cm li burchak kesib olindi. Qolgan shakl yuzi (cm²)?
12 cm9 cm5 cm4 cm
4
Nima uchun to‘g‘ri burchakli uchburchakning yuzi to‘g‘ri to‘rtburchak yuzining yarmi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliBilim bog‘ini bo‘lamizHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →