ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Tenglamalar va I bobni takrorlash

Darslar 9–10 · 2 ta dars · B.Q. Xaydarov. Matematika 5-sinf, 1–2-qismlar. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. Toshkent, 2020
9

Matematik masala va tenglamalar

Darslik: 1-qism, 9-dars, 34–39-betlar
MaqsadMasalaning matematik modelini (tenglamani) tuzish; noma’lum qo‘shiluvchi, kamayuvchi va ayiriluvchini topish; teskari masalalar tuzish.
Yangi so‘zlar
tenglama · equationtenglamaning ildizi · root of an equationnoma’lum · unknownteskari masala · inverse problem
Tushuntirish

Masala shartida ba’zi kattaliklar ma’lum, ba’zilari noma’lum bo‘ladi. Masala matematik belgilar bilan yozilsa, uning matematik modeli hosil bo‘ladi. Noma’lum qatnashgan tenglik tenglama deyiladi; uni to‘g‘ri tenglikka aylantiradigan son tenglamaning ildizi (yechimi) deyiladi. Noma’lum qo‘shiluvchi: x + a = b bo‘lsa, x = b − a. Noma’lum kamayuvchi: y − a = b bo‘lsa, y = b + a. Noma’lum ayiriluvchi: a − z = b bo‘lsa, z = a − b. Ildiz to‘g‘ri topilganini tenglamaga qo‘yib tekshiramiz. Berilgan masaladagi ma’lum va noma’lumning o‘rnini almashtirib, teskari masala tuzish mumkin.

TenglamaIldiz
x + a = bx = b − a
y − a = by = b + a
a − z = bz = a − b
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qayta ishlash loyihasi uchun sinfda x ta plastik qopqoq bor edi. Yana 150 ta qo‘shilgach, jami 400 ta bo‘ldi. Tenglama: x + 150 = 400, x = 400 − 150 = 250. Tekshiramiz: 250 + 150 = 400.

Kim ishlatadi

Muhandis noma’lum kattalikni tenglamadan topadi, dasturchi shartlarni tenglama sifatida yozadi, hisobchi yetishmayotgan summani aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Do‘stingiz uchun topishmoq o‘ylang: «Men bir son o‘yladim, unga 17 qo‘shdim, 50 chiqdi». Uni teskari amal bilan yeching va tekshiring.

Namunalar
x3691
x + 36 = 91 → x = 91 − 36 = 55. Tekshirish: 55 + 36 = 91, to‘g‘ri. y − 17 = 40 → y = 40 + 17 = 57.
75 l45 l120 l
To‘g‘ri masala: idishda 120 l suv bor edi, 45 l ishlatildi — qoldi 120 − 45 = 75 l. Teskari masala: 45 l ishlatilgandan keyin 75 l qoldi, dastlab 75 + 45 = 120 l bo‘lgan.
Sinfda faoliyat

«Teskari masala ustaxonasi»: guruh «Savatda 64 ta olma bor edi, 19 tasi berildi» masalasini yechadi, so‘ng noma’lumni almashtirib, ikkita teskari masala tuzadi va yechadi.

Mashq
1
x + 58 = 134 tenglamani yeching.
2
y − 125 = 380 tenglamani yeching.
3
200 − z = 74 tenglamani yeching.
4
Nima uchun noma’lum ayiriluvchini topishda kamayuvchidan ayirmani ayiramiz?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuniga sovg‘a missiyasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →