ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Tejamkorlik; o‘nli kasrlar takrori

Darslar 60–61 · 2 ta dars · B.Q. Xaydarov. Matematika 5-sinf, 1–2-qismlar. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. Toshkent, 2020
60

Oilada tejamkorlik va matematika

Darslik: 2-qism, 60-dars, 94–96-betlar
MaqsadOilada tejamkorlik: hisoblagich ko‘rsatkichlari bo‘yicha to‘lovni hisoblash; oila byudjeti.
Yangi so‘zlar
hisoblagich · metertarif (narx) · rate (price)daromad · incomexarajat · expense
Tushuntirish

Elektr energiyasi, suv va gaz hisoblagichlar yordamida o‘lchanadi. Oyda sarflangan miqdor hisoblagichning oxirgi ko‘rsatkichidan dastlabki ko‘rsatkichini ayirib topiladi. To‘lov sarflangan miqdorni bir birlik narxiga (tarifga) ko‘paytirib hisoblanadi. Tariflar vaqt o‘tishi bilan o‘zgaradi, shuning uchun masalalarda narxni shart sifatida beramiz. Oila byudjeti — oylik daromadlar va xarajatlar jadvali: daromaddan xarajat ayirilsa, tejalgan (yoki yetishmayotgan) mablag‘ chiqadi. Elektr, suv va gazni tejash oila xarajatini kamaytiradi va tabiatni asraydi. Hisoblagichlarga va simlarga o‘zingiz tegmang, ko‘rsatkichni kattalar bilan birga yozib oling.

ƒFormula
sarf = oxirgi − dastlabki
to‘lov = sarf · narx
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabdagi suv hisoblagichi oy boshida 4 130, oy oxirida 4 190 ni ko‘rsatdi. Sarf 4 190 − 4 130 = 60 m³. 1 m³ narxi 400 so‘m (o‘ylab topilgan narx) bo‘lsa, to‘lov 60 · 400 = 24 000 so‘m.

Kim ishlatadi

Hisoblagich nazoratchisi ko‘rsatkichlar farqini topadi, hisobchi byudjetni tuzadi, tadbirkor daromad va xarajatni solishtirib tejash yo‘llarini qidiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Xayoliy maktab to‘garagi uchun daromad (12 000 so‘m) va xarajat (9 500 so‘m) o‘ylab toping va tejalgan summani hisoblang.

Namunalar
kVt·soat
DastlabkiOxirgiSarf
8 4208 560140
Hisoblagich oy boshida 8 420, oxirida 8 560 kVt·soat ko‘rsatdi. Sarf: 8 560 − 8 420 = 140. Agar 1 kVt·soat 300 so‘m bo‘lsa (shartli narx), to‘lov 140 · 300 = 42 000 so‘m.
daromad3 600 000xarajat3 150 000?
Daromad 3 600 000 so‘m, xarajat 3 150 000 so‘m. Tejalgan mablag‘: 3 600 000 − 3 150 000 = 450 000 so‘m.
Sinfda faoliyat

«Oilaviy tejamkorlik»: kattalar bilan uyda kundalik ishlatiladigan suv yoki elektr uchun 3 ta tejash usulini yozing (masalan, keraksiz chiroqni o‘chirish) va ulardan birini bir hafta sinab ko‘ring.

Mashq
1
Hisoblagich 12 340 dan 12 520 gacha o‘zgardi, narx 1 birlik uchun 300 so‘m. To‘lov (so‘m)?
2
Bir oyda 25 birlik elektr behuda sarflandi, har biri 300 so‘m. Behuda ketgan pul (so‘m)?
3
Daromad 4 200 000, xarajat 3 850 000 so‘m. Qancha mablag‘ tejaldi?
3 850 000?4 200 000
4
Nima uchun oila byudjetini oldindan tuzgan foydali?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKo‘chat o‘tqazish hashariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →