☰ Mundarija · Matematika

Natural sonlarni ko‘paytirish va bo‘lish

Darslar 11–12 · 2 ta dars · B.Q. Xaydarov. Matematika 5-sinf, 1–2-qismlar. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. Toshkent, 2020
12

Natural sonlarni bo‘lish

Darslik: 1-qism, 12-dars, 48–53-betlar
MaqsadBo‘lishning ma’nosini bilish; bo‘lish va ko‘paytirishni bir-biri bilan tekshirish; noma’lum ko‘paytuvchi, bo‘linuvchi va bo‘luvchini topish.
Yangi so‘zlar
bo‘linuvchi · dividendbo‘luvchi · divisorbo‘linma · quotientnoma’lum ko‘paytuvchi · unknown factor
Tushuntirish

a : b = c yozuvida a — bo‘linuvchi, b — bo‘luvchi, c — bo‘linma. Bo‘lish amalining ma’nosiga ko‘ra a : b = c bo‘lsa, c · b = a bo‘ladi. Shuning uchun bo‘lishni ko‘paytirish bilan, ko‘paytirishni esa bo‘lish bilan tekshiramiz. Nolga bo‘lish mumkin emas; a : 1 = a, a : a = 1 (a ≠ 0) va 0 : a = 0. Noma’lum ko‘paytuvchi: a · x = b bo‘lsa, x = b : a. Noma’lum bo‘linuvchi: x : a = b bo‘lsa, x = b · a. Noma’lum bo‘luvchi: a : x = b bo‘lsa, x = a : b.

Namunalar
9x = 108 bo‘lsa, x = 108 : 9 = 12. x : 15 = 6 bo‘lsa, x = 6 × 15 = 90. 144 : x = 18 bo‘lsa, x = 144 : 18 = 8.
1 092 : 28 = 39 to‘g‘ri, chunki 28 × 39 = 1 092. Ko‘paytirishni tekshirish: 1 092 : 39 = 28 chiqishi kerak.
Sinfda faoliyat

«Yashirin son»: o‘qituvchi «x ni 6 ga bo‘lsak, 9 chiqadi» kabi gaplarni aytadi, bolalar x ni topib, tekshirib ko‘rsatadilar.

Mashq
1
1 092 : 28 ni hisoblang.
2
12x = 156 tenglamani yeching.
3
144 : x = 18 tenglamani yeching.
4
Nima uchun 0 dan farqli sonni nolga bo‘lib bo‘lmaydi?